Na co umierają Polacy? Najczęstsze przyczyny zgonów i ile z nich da się uniknąć

W 2025 roku w Polsce zmarło prawie 406 tys. osób¹. Od lat większość tych zgonów mają na koncie dwie grupy chorób: w 2024 roku choroby układu krążenia i nowotwory odpowiadały za blisko 62% wszystkich zgonów². Wielu z nich można by uniknąć. Umieralność, której da się zapobiec, jest w Polsce wyraźnie wyższa niż średnio w Unii Europejskiej: 244 wobec 168 zgonów na 100 tys. mieszkańców⁷.

Najważniejsze informacje

• Choroby układu krążenia odpowiadają za blisko 35% zgonów, nowotwory za blisko 24%. Na początku lat 90. nowotwory powodowały niespełna 20% zgonów².
• Najczęstszą pojedynczą przyczyną zgonu jest choroba niedokrwienna serca: w 2023 roku prawie 62 tys. zgonów⁴.
• Wśród nowotworów najwięcej osób zabija rak płuca. U kobiet od ponad dekady powoduje więcej zgonów niż rak piersi⁶.
• Przyczyna zgonu mocno zależy od wieku i płci. Mężczyźni przed 50. rokiem życia najczęściej umierają z powodu urazów, wypadków i zatruć, a u kobiet w wieku 45–49 lat nowotwory to ponad 40% zgonów².
• Wiele z tych chorób przez lata nie daje objawów, a da się je wykryć bezpłatnymi badaniami. Program kolonoskopii obejmuje osoby w wieku 50–65 lat, a od 40. roku życia osoby, których krewny pierwszego stopnia, czyli rodzic, rodzeństwo lub dziecko, chorował na raka jelita grubego¹⁰.

Najczęstsze przyczyny zgonów w Polsce

Najwięcej Polaków umiera na chorobę niedokrwienną serca, udar i inne choroby serca, a spośród nowotworów na raka płuca i raka jelita grubego. Tabela pokazuje liczbę zgonów w 2023 roku, najnowszym, dla którego Eurostat podaje przyczyny szczegółowo⁴.

#	Przyczyna zgonu	Zgony w 2023 roku	Mężczyźni	Kobiety
1	Choroba niedokrwienna serca, w tym zawał	61 882	29 205	32 677
2	Udar i inne choroby naczyń mózgowych	30 572	13 900	16 672
3	Inne choroby serca, m.in. niewydolność serca i zaburzenia rytmu	26 228	12 726	13 502
4	Rak płuca	22 182	13 571	8 611
5	Zapalenie płuc	20 020	10 327	9 693
6	Rak jelita grubego	12 199	6 855	5 344
7	Cukrzyca	9 717	4 385	5 332
8	Przewlekłe choroby wątroby	7 879	5 545	2 334
9	Rak piersi	6 838	70	6 768
10	Przewlekłe choroby płuc, w tym POChP	5 966	3 340	2 626
11	Rak prostaty	5 862	5 862	–
12	Rak trzustki	5 095	2 460	2 635
13	Upadki	5 045	2 596	2 449
14	Rak żołądka	4 598	2 946	1 652
15	Samobójstwa	4 580	3 916	664
16	COVID-19	4 237	2 175	2 062
17	Rak pęcherza moczowego	3 992	3 000	992
18	Choroba Alzheimera	3 076	882	2 194

Sama liczba zgonów nie mówi wszystkiego o ryzyku. Na chorobę niedokrwienną serca zmarło w 2023 roku więcej kobiet niż mężczyzn, ale po uwzględnieniu różnic w wieku ryzyko mężczyzn jest o około 60% wyższe: standaryzowany współczynnik zgonów wyniósł 238 na 100 tys. mężczyzn i 149 na 100 tys. kobiet⁵. Kobiety żyją dłużej, średnio 82,3 roku wobec 74,9 roku u mężczyzn³, więc więcej z nich dożywa wieku, w którym choroby serca zabijają najczęściej.

Na co umierają Polacy w różnym wieku

W młodości i w średnim wieku kobiety i mężczyźni umierają z zupełnie innych powodów. Dopiero po 50. roku życia u obu płci na pierwsze miejsce wychodzą choroby układu krążenia².

Grupa	Najczęstsza przyczyna zgonów
Dzieci w wieku 1–14 lat	urazy i zatrucia, ponad ¼ zgonów
Nastolatki w wieku 15–19 lat	samobójstwa, prawie co piąty zgon
Mężczyźni do 49 lat	urazy, wypadki i zatrucia, prawie co trzeci zgon; w wieku 15–24 lata ponad 60%
Młode kobiety	nowotwory, blisko ⅓ zgonów; w wieku 45–49 lat ponad 40%
Mężczyźni od 50 lat	choroby układu krążenia, ponad 33%
Kobiety od 50 lat	choroby układu krążenia, ponad 40%

Źródło tabeli: ².

Młodzi mężczyźni w wieku od około 20 do 44 lat umierają trzykrotnie częściej niż kobiety w tym samym wieku². Najczęstszą przyczyną ich zgonów są przyczyny zewnętrzne: wypadki, urazy, zatrucia i samobójstwa². W 2023 roku samobójstwo popełniło 3 916 mężczyzn i 664 kobiety, czyli mężczyzn było prawie sześć razy więcej⁴. Depresję i kryzys psychiczny można leczyć; o tym, jak szybko dostać pomoc na NFZ, piszemy w artykule o depresji.

Kobiety w średnim wieku najczęściej umierają na nowotwory. W tej grupie odpowiadają one za ponad 45% zgonów i są pierwszą przyczyną śmierci⁶. W tym wieku kobiety mogą już korzystać z bezpłatnej mammografii, która przysługuje od 45. roku życia¹¹.

Które nowotwory zabijają najczęściej

W 2023 roku z powodu nowotworów złośliwych zmarło 99 676 osób: 53 322 mężczyzn i 46 354 kobiety⁶. Lista najgroźniejszych nowotworów wygląda inaczej u obu płci.

Miejsce	Mężczyźni	Kobiety
1	rak płuca, 26% zgonów nowotworowych	rak płuca, 19%
2	rak jelita grubego, 13%	rak piersi, 15%
3	rak prostaty, 11%	rak jelita grubego, 11,5%
4	rak pęcherza moczowego, 6%	rak trzustki, 6%
5	rak żołądka, 5,5%	rak jajnika, 5%

Źródło tabeli: ⁶.

Najbardziej zaskakuje sytuacja kobiet. Rak piersi jest u nich rozpoznawany ponad dwa razy częściej niż rak płuca, 23% wobec 9% zachorowań, a mimo to od ponad dekady to rak płuca zabija więcej Polek⁶. Różnica wynika z rokowania: w zgonach większy udział mają nowotwory o złym rokowaniu⁶. Rak piersi w początkowym okresie nie daje objawów, ale wcześnie wykryty jest uleczalny¹¹. U kobiet w wieku 50–69 lat, które regularnie robiły mammografię, umieralność z jego powodu spadła o 25–30%¹¹.

Ilu zgonów da się uniknąć

OECD dzieli przedwczesne zgony, czyli te przed 75. rokiem życia, na dwie grupy. Pierwszej można zapobiec głównie profilaktyką, zanim choroba powstanie. Drugiej można uniknąć dzięki opiece zdrowotnej, w tym badaniom przesiewowym i leczeniu⁷. W obu grupach Polska wypada gorzej niż średnia unijna.

Rodzaj zgonów możliwych do uniknięcia	Polska	Unia Europejska	Główne przyczyny w Polsce
Dzięki profilaktyce	244	168	rak płuca 16%, choroby związane z alkoholem 15%, COVID-19 12%
Dzięki wczesnemu wykryciu i leczeniu	140	90	choroba niedokrwienna serca 20%, zapalenie płuc 14%, rak jelita grubego 13%, udar 11%, rak piersi 8%

Wartości na 100 tys. mieszkańców w 2022 roku. Źródło: ⁷.

Kluczową rolę w pierwszym wierszu odgrywają alkohol i papierosy⁷. Około 146 tys. zgonów w 2021 roku przypisano czynnikom związanym ze stylem życia: paleniu, diecie, alkoholowi i małej aktywności fizycznej⁷. Pali ponad 9 mln dorosłych Polaków, a około 60 tys. z nich umiera co roku przedwcześnie z powodu chorób związanych z paleniem¹³. U mężczyzn palenie odpowiada za około 40% przedwczesnych zgonów¹³.

W drugim wierszu są choroby, przy których liczy się wczesne wykrycie i szybkie leczenie. Rak jelita grubego rozwija się długo, nawet przez kilka lat, i może nie dawać żadnych objawów¹⁰. Podczas kolonoskopii lekarz może od razu usunąć polipy wielkości do 15 mm¹⁰. Przy zapaleniu płuc wysoka umieralność wiąże się m.in. z opóźnionym rozpoznaniem i trudniejszym dostępem do lekarza rodzinnego i diagnostyki⁷.

Badania, które mają największe znaczenie

Wiele chorób z czołówki rankingu rozwija się latami bez objawów, jak rak jelita grubego czy rak piersi^10,11. Dlatego największe znaczenie mają badania, które robi się, zanim cokolwiek zacznie dokuczać. Większość z nich jest dostępna bezpłatnie w programach NFZ.

Przyczyna zgonów	Badanie	Bezpłatnie w programie	Więcej
Choroby serca i udar	ciśnienie, cholesterol, glukoza	Moje Zdrowie od 20. roku życia; ChUK w wieku 35–65 lat	Moje Zdrowie, ChUK, lipidogram, pomiar ciśnienia, zawał, udar, nadciśnienie
Rak płuca	niskodawkowa tomografia komputerowa	55–74 lata z historią palenia, w określonych sytuacjach od 50. roku życia	bezpłatne badania profilaktyczne, rak płuca
POChP i choroby odtytoniowe	spirometria	program chorób odtytoniowych, zwłaszcza dla palaczy w wieku 40–65 lat	program POChP, spirometria
Rak jelita grubego	kolonoskopia	50–65 lat; 40–49 lat, jeśli krewny pierwszego stopnia chorował	kolonoskopia, test na krew utajoną, rak jelita grubego
Rak piersi	mammografia	kobiety w wieku 45–74 lata	mammografia
Cukrzyca	glukoza na czczo	Moje Zdrowie od 20. roku życia	glukoza we krwi, HbA1c, cukrzyca typu 2
Rak szyjki macicy	test HPV, cytologia	kobiety od 25. roku życia	profilaktyka raka szyjki macicy

Źródła: ^{8,12,10,11,13,14}.

Rak szyjki macicy nie należy do najczęstszych przyczyn zgonów, ale dobrze pokazuje sens badań. Wykryty na wczesnym etapie jest wyleczalny w ponad 99% przypadków⁸. Inaczej jest z czerniakiem: nie wykrywa go badanie laboratoryjne, tylko regularne oglądanie skóry i ocena znamion przez lekarza.

Szczegółowe kryteria programów, np. jak często można z nich korzystać, zmieniają się. Aktualne zasady opisujemy w artykułach o poszczególnych programach i w kalendarzu badań profilaktycznych.

Zgony, którym nie zapobiegnie badanie krwi

Część zgonów nie ma nic wspólnego z chorobą wykrywalną w badaniach. W 2023 roku przyczyny zewnętrzne, czyli wypadki, urazy, zatrucia i samobójstwa, spowodowały 19 789 zgonów, w tym 14 079 zgonów mężczyzn⁴. Więcej osób zginęło w wyniku upadków, 5 045, niż w wypadkach komunikacyjnych, 2 507⁴.

Osobną grupą są zgony związane z alkoholem. Przewlekłe choroby wątroby zabiły w 2023 roku 7 879 osób, a zaburzenia psychiczne spowodowane alkoholem kolejne 2 781⁴. Wśród zgonów, którym można zapobiec profilaktyką, choroby związane z alkoholem są drugą przyczyną po raku płuca⁷. Uszkodzenie wątroby pokazują próby wątrobowe.

Skąd pochodzą dane

Liczby w tym artykule pochodzą z czterech instytucji, a każda podaje dane z innym opóźnieniem:

• GUS podaje łączną liczbę zgonów najszybciej; tu za 2025 rok¹. Udziały głównych grup przyczyn i różnice według wieku i płci są za 2024 rok².
• Eurostat publikuje szczegółowe przyczyny zgonów dla wszystkich krajów UE; najnowszy rok to 2023⁴.
• Krajowy Rejestr Nowotworów zbiera dane o zachorowaniach i zgonach nowotworowych; najnowszy raport dotyczy 2023 roku⁶.
• OECD porównuje zgony możliwe do uniknięcia między krajami; najnowsze dane dotyczą 2022 roku⁷.

W 2023 roku 23 869 zgonów, czyli 5,8%, miało przyczynę niedokładnie określoną lub nieznaną⁴. Rzeczywista liczba zgonów z niektórych przyczyn może więc być wyższa niż w tabelach.

Co dalej

Najprostszy pierwszy krok to bezpłatny bilans Moje Zdrowie. Obejmuje m.in. glukozę i lipidogram, a na wizycie podsumowującej pracownik medyczny mierzy ciśnienie⁹. Jakie badania warto zrobić w konkretnym wieku, opisujemy w artykułach po 40. roku życia i po 60. roku życia, a pełną listę programów NFZ w przeglądzie bezpłatnych badań profilaktycznych.