Rak płuca: objawy i bezpłatna tomografia płuc na NFZ

W 2023 roku rak płuca zabił w Polsce 22 182 osoby, w tym 8 611 kobiet. Na raka piersi zmarło w tym samym roku 6 768 kobiet¹. Temu nowotworowi można w dużej mierze zapobiec, a najskuteczniej chroni przed nim rzucenie palenia⁸. Osoby z długą historią palenia mogą ponadto bez skierowania zrobić bezpłatną niskodawkową tomografię komputerową płuc⁵. Na objawy raka płuca nie warto czekać, bo we wczesnym stadium zwykle ich nie ma, a pierwsze dolegliwości często pojawiają się dopiero wtedy, gdy choroba jest zaawansowana^7,5.

Najważniejsze informacje

Rak płuca jest najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych u obu płci: odpowiada za 26% z nich u mężczyzn i około 19% u kobiet².
Wczesny rak płuca przebiega najczęściej bezobjawowo i bywa wykrywany przypadkowo, w badaniach obrazowych zrobionych z innego powodu⁷.
Nawet 85–90% zachorowań wiąże się z paleniem papierosów⁵. Rzucenie palenia to jedyne działanie, które znacznie obniża ryzyko⁸.
Program NFZ obejmuje bezpłatną niskodawkową tomografię komputerową (NDTK) co 12 miesięcy dla osób w wieku 55–74 lat, które wypaliły co najmniej 20 paczkolat i palą nadal albo rzuciły nie dawniej niż 15 lat temu. Osoby w wieku 50–54 lat kwalifikują się przy dodatkowym czynniku ryzyka⁴.
Do programu nie trzeba skierowania⁵.
Program jest dla osób bez objawów. Krwioplucie, chrypka, niezamierzona utrata masy ciała albo kaszel trwający ponad 8 tygodni to powód do wizyty u lekarza, a nie do badania przesiewowego⁴.

Czy wczesny rak płuca daje objawy

Rak płuca we wczesnym stadium przebiega najczęściej bezobjawowo, dlatego zwykle wykrywa się go przypadkowo, w badaniach radiologicznych wykonanych z innych przyczyn. Jeśli już pojawiają się pierwsze dolegliwości, łatwo pomylić je z infekcją górnych dróg oddechowych i zbagatelizować⁷.

U wielu chorych objawy pojawiają się dopiero w stadium zaawansowanym⁵. Dlatego u osób z długą historią palenia zmian szuka się, zanim pojawią się dolegliwości. Temu służą badania przesiewowe z użyciem niskodawkowej tomografii komputerowej, adresowane do osób bez objawów choroby⁸.

Pierwsze objawy raka płuca i kiedy iść do lekarza

Najczęstsze objawy raka płuca wynikają ze wzrostu guza w oskrzelach i płucu. Należą do nich⁷:

przewlekły kaszel, a u palaczy zmiana charakteru kaszlu, do którego przywykli;
duszność;
krwioplucie;
nawracające stany zapalne układu oddechowego;
chrypka;
miejscowy ból w klatce piersiowej;
objawy ogólne: utrata masy ciała, utrata apetytu, anemia i osłabienie.

Guz w szczycie płuca, czyli w jego górnej części, może dawać nietypowe objawy: ból barku oraz objawy ze strony oka, nazywane zespołem Hornera⁷.

Żaden z tych objawów sam w sobie nie oznacza raka. Diagnostyka zaczyna się od ustalenia ich przyczyny, a rozpoznanie nowotworu wymaga rozważenia innych możliwych chorób (tzw. diagnostyka różnicowa)⁹. Utrzymujący się kaszel, krwioplucie, chrypka czy chudnięcie bez odchudzania wymagają jednak wizyty u lekarza, a nie czekania na termin badania przesiewowego. Osoby z takimi objawami są wyłączone z programu NDTK, bo potrzebują diagnostyki, a nie badania przesiewowego⁴. Pierwszym krokiem jest lekarz POZ, który na NFZ może zlecić zdjęcie RTG klatki piersiowej¹³ i w razie potrzeby skierować na dalsze badania.

Rak płuca zabija więcej Polek niż rak piersi

Od ponad dekady rak płuca powoduje więcej zgonów wśród Polek niż rak piersi: około 19% zgonów nowotworowych kobiet wobec 15%, choć rak piersi rozpoznaje się ponad dwa razy częściej (23% wobec 9% zachorowań)². Umieralność Polek z powodu raka płuca przekroczyła umieralność z powodu raka piersi w 2007 roku².

Zgony w 2023 roku	Kobiety	Mężczyźni	Razem
Rak płuca	8 611	13 571	22 182
Rak piersi	6 768	70	6 838

Źródło tabeli: ¹.

Różnica wynika z rokowania: nowotwory o złym rokowaniu mają w zgonach większy udział niż w zachorowaniach². Podobnie jak mammografia czy kolonoskopia, niskodawkowa tomografia jest dostępna bezpłatnie w programie przesiewowym, ale tylko dla osób z grupy ryzyka⁶. W dużych badaniach klinicznych korzyści z niskodawkowej tomografii były szczególnie wyraźne właśnie u kobiet⁶.

W skali całego kraju rak płuca jest najczęstszą przyczyną zgonów, których można uniknąć dzięki profilaktyce: odpowiada za 16% z nich³. Pełny ranking przyczyn zgonów opisujemy w artykule o tym, na co umierają Polacy.

Kto ma podwyższone ryzyko raka płuca

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest dym tytoniowy, wdychany zarówno czynnie, jak i biernie⁸. Nawet 85–90% zachorowań wiąże się z paleniem papierosów⁵. Ryzyko rośnie też z wiekiem: zachorowalność i umieralność na raka płuca zwiększają się nawet dziesięciokrotnie co 2–3 dekady życia¹⁰.

Historię palenia mierzy się w paczkolatach. Liczbę paczek wypalanych dziennie mnoży się przez liczbę lat palenia: jedna paczka dziennie przez 20 lat to 20 paczkolat, tak samo jak dwie paczki dziennie przez 10 lat⁵.

Czynnik ryzyka	Znaczenie w programie NDTK
Palenie, co najmniej 20 paczkolat, obecnie lub w ciągu ostatnich 15 lat	w wieku 55–74 lat wystarcza do kwalifikacji
Ta sama historia palenia w wieku 50–54 lat	kwalifikacja, jeśli występuje co najmniej jeden z czynników poniżej
Co najmniej 2 lata pracy z krzemionką, berylem, niklem, chromem, kadmem, azbestem, związkami arsenu, spalinami silników diesla, dymem ze spalania węgla kamiennego lub sadzą	dodatkowy czynnik ryzyka
Narażenie na radon	dodatkowy czynnik ryzyka
Rak płuca u krewnego pierwszego stopnia: rodzica, rodzeństwa lub dziecka	dodatkowy czynnik ryzyka
Przebyty chłoniak, rak głowy i szyi lub rak pęcherza moczowego	dodatkowy czynnik ryzyka
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)	dodatkowy czynnik ryzyka

Źródło tabeli: ⁴.

Palenie, także bierne w domu, i częściowo narażenie w pracy można ograniczyć, natomiast na wiek i historię choroby w rodzinie nie mamy wpływu. Każda grupa w programie wymaga jednak historii co najmniej 20 paczkolat⁴, więc osoba, która nigdy nie paliła, nie zakwalifikuje się do programu, nawet jeśli jej rodzic chorował na raka płuca. W takiej sytuacji o ewentualnych badaniach decyduje lekarz.

Rzucenie palenia pomaga w każdym wieku

Na rzucenie palenia nie jest za późno nawet po sześćdziesiątce: kto rzuci palenie około 60. roku życia, zyskuje średnio około 3 lata życia w porównaniu z tymi, którzy palą dalej. U osób, które rzucą palenie około 30. roku życia, zysk sięga prawie 10 lat¹¹. Po 10 latach bez papierosów ryzyko raka płuca spada mniej więcej do połowy ryzyka osoby, która pali dalej¹¹. Zaprzestanie palenia to jedyne działanie, które pozwala znacznie obniżyć ryzyko raka płuca⁸.

Palenie wiąże się z silnym uzależnieniem od nikotyny, dlatego warto korzystać z pomocy. Leczenie uzależnienia od nikotyny na NFZ jest dostępne bez skierowania, m.in. w poradniach POZ⁸. Osoby palące mogą też skorzystać z programu profilaktyki chorób odtytoniowych dla dorosłych, który u osób w wieku 40–65 lat obejmuje diagnostykę POChP ze spirometrią⁸. Wsparcia udziela też Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym pod numerem 801 108 108⁸.

Badanie na raka płuc: niskodawkowa tomografia komputerowa

Niskodawkowa tomografia komputerowa jest uznawana za jedyną skuteczną metodę wczesnego wykrywania raka płuca u osób z grup wysokiego ryzyka⁶. W dużych badaniach klinicznych, amerykańskim NLST i europejskim NELSON, istotnie zmniejszyła śmiertelność z powodu raka płuca w grupach badanych⁶.

Badanie jest bezbolesne i trwa kilkanaście sekund, a pacjent leży w tym czasie na stole tomografu⁸. Dawka promieniowania jest znacznie niższa niż przy standardowej tomografii klatki piersiowej⁵. Opis badania w programie obejmuje nie tylko płuca, lecz także śródpiersie, serce i naczynia wieńcowe⁴, dlatego NDTK wykrywa również zmiany nienowotworowe, np. w naczyniach wieńcowych⁶.

Program nie jest przeznaczony dla wszystkich dorosłych. Obejmuje tylko osoby, u których korzyści z badania są największe, a ryzyko nadrozpoznawalności i niepotrzebnych badań najmniejsze⁶.

Kto może bezpłatnie zrobić tomografię płuc na NFZ

Bezpłatną niskodawkową tomografię płuc na NFZ mogą co 12 miesięcy zrobić osoby w wieku 55–74 lat, które wypaliły co najmniej 20 paczkolat i palą nadal albo rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu. Osoby w wieku 50–54 lat kwalifikują się przy dodatkowym czynniku ryzyka⁴.

Program badań przesiewowych raka płuca finansuje NFZ, a umowy z placówkami obowiązują od 1 października 2026 roku⁴. Badanie NDTK wykonuje się w czterech grupach⁴.

Grupa	Wiek	Historia palenia	Dodatkowy warunek
Podstawowa	55–74 lata	co najmniej 20 paczkolat; palenie obecnie albo rzucenie nie dawniej niż 15 lat temu	brak
Rozszerzona	50–54 lata	jak wyżej	co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka z tabeli powyżej
Po leczeniu raka płuca	55–74 lata	jak wyżej	zakończone leczenie i 5-letnie monitorowanie
Badanie kontrolne	–	–	zalecenie kontrolnej NDTK po badaniu w programie, w odstępie ustalonym przez lekarza

Źródło tabeli: ⁴.

Jak zgłosić się na tomografię płuc

Skierowanie nie jest potrzebne. Wystarczy zgłosić się do placówki, która ma umowę z NFZ na realizację programu⁵. Oddziały wojewódzkie NFZ wybierają placówki w konkursach we wszystkich 16 województwach⁵, a badanie odbywa się w pracowni stacjonarnej albo mobilnej⁴.

Udział w programie przebiega w trzech krokach⁵:

Wizyta kwalifikująca: lekarz zbiera wywiad i ocenia, czy spełnione są kryteria programu.
Badanie NDTK.
Wizyta wynikowa: omówienie wyniku z lekarzem i dalsze zalecenia.

Osoby, które nadal palą, dostają w programie pomoc w rzuceniu palenia niezależnie od wyniku badania⁴.

Kto nie zostanie zakwalifikowany

Z programu są wyłączone⁴:

osoby z rozpoznanym rakiem płuca albo w okresie 5-letniego monitorowania po zakończeniu leczenia;
osoby, które miały tomografię komputerową klatki piersiowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy;
osoby z przeciwwskazaniami do badania;
osoby z objawami: krwiopluciem, chrypką, niezamierzoną utratą masy ciała lub kaszlem trwającym ponad 8 tygodni.

Osoby z tymi objawami powinny zgłosić się do lekarza, który zleci diagnostykę poza programem przesiewowym.

Czy RTG lub badanie krwi wykryje raka płuca

Zwykłe zdjęcie RTG klatki piersiowej może wskazać na nowotwór, ale jego prawidłowy wynik nie wyklucza choroby⁹. Tomografia komputerowa daje znacznie dokładniejszy obraz niż RTG, dlatego gdy objawy utrzymują się mimo prawidłowego zdjęcia, wykonuje się tomografię klatki piersiowej⁹.

Badania krwi nie zastąpią tomografii. Polskie towarzystwa onkologiczne podkreślają, że markery nowotworowe nie powinny być traktowane jako narzędzie profilaktyki u osób zdrowych¹². Dlaczego podwyższony marker nie przesądza o chorobie, a prawidłowy jej nie wyklucza, wyjaśniamy w artykule o markerach nowotworowych.

Co oznacza wynik tomografii płuc

Wynik NDTK jest wynikiem badania przesiewowego, a nie rozpoznaniem. Na wizycie wynikowej lekarz omawia go i przekazuje zalecenia⁴:

wynik ujemny: u osób niepalących wynik można omówić w teleporadzie; kolejne badanie wykonuje się po 12 miesiącach, jeśli kryteria programu są nadal spełnione;
wynik wątpliwy: skierowanie na kontrolną NDTK;
wynik dodatni: skierowanie na dalszą diagnostykę.

Rozpoznanie raka płuca potwierdza dopiero badanie patomorfologiczne pobranej tkanki⁹. Wynik dodatni oznacza więc konieczność dalszych badań, a nie diagnozę. Po wyniku ujemnym nadal trzeba zwracać uwagę na objawy: jeśli między badaniami pojawią się krwioplucie, chrypka albo przewlekły kaszel, należy zgłosić się do lekarza, nie czekając na kolejny termin.

Co dalej

Osoby w wieku 50–74 lat, które wypaliły co najmniej 20 paczkolat, mogą sprawdzić, czy spełniają kryteria programu, i zgłosić się bez skierowania do placówki realizującej NDTK. Osobom palącym największą korzyść przynosi rzucenie palenia, a pomoc na NFZ zapewniają lekarz POZ i program profilaktyki chorób odtytoniowych. Przy objawach pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza rodzinnego. Pozostałe bezpłatne programy dla dorosłych zebraliśmy w przewodniku po bezpłatnych badaniach profilaktycznych.