Rak jelita grubego: objawy pojawiają się późno, a jedno badanie może mu zapobiec

Rak jelita grubego spowodował w Polsce w 2023 roku 12 199 zgonów¹. U mężczyzn jest drugą, a u kobiet trzecią nowotworową przyczyną zgonów², co pokazuje też zestawienie przyczyn zgonów w Polsce. Zarazem można mu zapobiec, bo rozwija się latami z łagodnego polipa, a kolonoskopia pozwala taki polip wykryć i usunąć podczas jednego badania^12,3. Wczesny rak jelita grubego zwykle nie daje objawów. Jeśli pojawi się krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, osłabienie lub chudnięcie, trzeba iść do lekarza, a nie czekać na termin badania przesiewowego^8,4.

Najważniejsze informacje

• Ani polipy, ani rak we wczesnym stadium zazwyczaj nie powodują objawów¹². Dobre samopoczucie nie wyklucza choroby.
• Przemiana polipa w raka trwa najczęściej kilkanaście lat¹².
• Podczas kolonoskopii w programie NFZ można usunąć polipy wielkości do 15 mm³.
• Wykrywanie i usuwanie bezobjawowych zmian zmniejsza ryzyko zachorowania nawet o 60–90%¹².
• Bezpłatna kolonoskopia bez skierowania przysługuje osobom w wieku 50–65 lat, a w wieku 40–49 lat, jeśli rak jelita grubego wystąpił u rodzica, rodzeństwa lub dziecka^3,9.
• Badaniami przesiewowymi są kolonoskopia i test na krew utajoną w kale, a nie morfologia czy markery nowotworowe¹⁰.

Jak powstaje rak jelita grubego i dlaczego długo nie daje objawów

Rak jelita grubego rozwija się zwykle z polipa. Większość przypadków zaczyna się od łagodnych gruczolaków, które z czasem przekształcają się w raka inwazyjnego⁸. Ta przemiana trwa najczęściej kilkanaście lat¹², a już powstały rak może rozwijać się bez żadnych objawów nawet przez kilka lat³.

Polipy mniejsze niż 1 cm często nie dają objawów i wykrywa się je przypadkowo¹¹. Nie każdy polip jest groźny: ryzyko raka w gruczolaku zależy od jego średnicy, kształtu i budowy, a rodzaj polipa można ustalić dopiero pod mikroskopem, po jego usunięciu¹¹. Dlatego wykryty polip się usuwa, zamiast go obserwować¹¹.

Objawy choroby pojawiają się zwykle dopiero w bardziej zaawansowanym stadium⁸. Dlatego badanie przesiewowe ma sens właśnie u osób, którym nic nie dolega. Jego celem jest wykrycie i usunięcie polipów albo znalezienie raka, zanim spowoduje objawy¹⁰.

Czy rak jelita grubego boli

Na wczesnym etapie zwykle nie. Polipy przeważnie nie powodują bólu¹¹, a wczesny rak rozwija się powoli i bezobjawowo⁸. Bóle podbrzusza pojawiają się dopiero później, po takich sygnałach jak osłabienie, męczliwość czy krew w stolcu⁸. Brak bólu nie jest więc powodem, żeby odkładać badanie.

Objawy raka jelita grubego, które wymagają wizyty u lekarza

Objawy raka jelita grubego zależą od miejsca, w którym rozwija się guz, i od zaawansowania choroby¹⁰. Do lekarza należy się zgłosić, gdy pojawi się:

• powtarzające się krwawienie z odbytnicy lub krew w stolcu⁴;
• zmiana rytmu wypróżnień, czyli utrzymująca się bez wyraźnej przyczyny biegunka lub zaparcie⁴;
• zmiana kształtu i wielkości stolca oraz daremne parcie na stolec¹⁰;
• ból i skurcze brzucha¹⁰;
• osłabienie, męczliwość i niedokrwistość^8,10;
• chudnięcie bez odchudzania i brak apetytu¹⁰.

Rak prawej części jelita częściej objawia się niedokrwistością i osłabieniem, a rak lewej części zmianą rytmu wypróżnień, krwawieniem i bólem brzucha⁸. Niedokrwistość wynika z powolnego, często niewidocznego krwawienia z guza¹⁰. Krew w stolcu pacjenci najczęściej przypisują hemoroidom¹³, tymczasem jej przyczynę powinien ustalić lekarz.

Osoba z objawami nie kwalifikuje się do programu przesiewowego, bo jest on przeznaczony dla osób bez objawów³. Pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza POZ, który może skierować na kolonoskopię⁹. Kolonoskopia jest podstawowym badaniem w diagnostyce raka jelita grubego⁸. Jeśli lekarz POZ podejrzewa nowotwór, może wystawić kartę diagnostyki i leczenia onkologicznego (DiLO), która otwiera szybką ścieżkę onkologiczną⁷.

Kto ma podwyższone ryzyko raka jelita grubego

Najważniejsze czynniki ryzyka, na które nie ma się wpływu, to wiek, rak jelita grubego w rodzinie, przewlekłe zapalne choroby jelit oraz przebyte polipy lub rak jelita grubego¹⁰. Od każdego z nich zależy, kiedy i jak często się badać.

Czynnik ryzyka	Co z niego wynika
Wiek od 50 lat	bezpłatna kolonoskopia w programie w wieku 50–65 lat3
Rak jelita grubego u rodzica, rodzeństwa lub dziecka	kolonoskopia w programie już w wieku 40–49 lat3
Rak jelita grubego u co najmniej dwóch krewnych pierwszego stopnia albo u jednego przed 50. rokiem życia	zalecana kolonoskopia od 40. roku życia co 5 lat10; badania częstsze niż raz na 10 lat wykonuje się na skierowanie, poza programem6,9
Zespół Lyncha lub rodzinna polipowatość gruczolakowata w rodzinie	odrębne zasady obserwacji ustalane z lekarzem10
Choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego	zwiększone ryzyko10; plan kontroli ustala lekarz prowadzący
Usunięte polipy lub przebyty rak jelita grubego	kontrolne kolonoskopie według zaleceń lekarza11

Zwiększone ryzyko mają też palacze, osoby otyłe, pijące alkohol i prowadzące siedzący tryb życia, a także ci, których dieta jest bogata w tłuszcze zwierzęce i czerwone mięso, a uboga w warzywa i owoce¹⁰. Na te czynniki, w odróżnieniu od wymienionych w tabeli, można wpływać.

Czy rak jelita grubego jest dziedziczny

Zwykle nie. Większość zachorowań nie ma podłoża rodzinnego¹⁰. Około 5% to nowotwory w przebiegu zespołu Lyncha, a około 0,5–1% wynika z mutacji genu APC, która powoduje rodzinną polipowatość gruczolakowatą¹⁰.

Rak jelita grubego u rodzica, rodzeństwa lub dziecka zwiększa jednak ryzyko zachorowania¹⁰ i uprawnia do kolonoskopii w programie dziesięć lat wcześniej niż pozostałe osoby³. Zdrowy styl życia nie chroni przed predyspozycją genetyczną⁹, dlatego w takich rodzinach badanie jest ważniejsze niż dieta.

W jakim wieku zachorowuje się najczęściej

Rak jelita grubego rzadko występuje przed 40. rokiem życia. Po pięćdziesiątce ryzyko rośnie i jest największe u osób w wieku 60–80 lat¹⁰. Gruczolaki, z których się rozwija, mogą pojawić się w każdym wieku, ale wyraźnie częściej po 40. roku życia¹¹. Tym progom odpowiadają granice wieku w programie przesiewowym: 50 lat dla wszystkich i 40 lat przy raku jelita grubego u bliskiego krewnego.

Kolonoskopia: badanie, które może zapobiec rakowi

Kolonoskopia pozwala nie tylko wykryć raka, ale też usunąć polip, zanim się w niego przekształci. W programie NFZ lekarz może podczas jednego badania pobrać wycinki lub usunąć polipy wielkości do 15 mm³, a wszystkie usunięte zmiany trafiają do oceny pod mikroskopem⁶. Dzięki temu, że zmiany usuwa się, zanim cokolwiek zacznie dolegać, ryzyko zachorowania na raka jelita grubego spada nawet o 60–90%¹².

Kryterium programu	Warunek
Wiek	50–65 lat albo 40–49 lat, jeśli rak jelita grubego rozpoznano u krewnego pierwszego stopnia
Objawy	brak objawów sugerujących raka jelita grubego
Poprzednia kolonoskopia	nie w ciągu ostatnich 10 lat
Skierowanie	niepotrzebne

Źródła: ^3,6.

Po usunięciu polipa mogą pojawić się kolejne, dlatego lekarz wyznacza termin kontrolnej kolonoskopii¹¹. Przebieg badania, znieczulenie i sposób zapisu opisujemy w artykule o kolonoskopii przesiewowej, a dietę i oczyszczanie jelita w poradniku przygotowanie do kolonoskopii.

Test FIT i inne badania w kierunku raka jelita grubego

Drugą metodą przesiewu, obok kolonoskopii, jest badanie kału na krew utajoną¹⁰. Test FIT-OC jest bezpłatny w programie Moje Zdrowie dla osób po 50. roku życia⁷. Należy tam do badań dodatkowych, które zleca się zależnie od wyników ankiety⁵. Test bywa szczególnie wskazany dla osób, które na razie nie decydują się na kolonoskopię⁹.

Przy wyniku ujemnym zaleca się powtarzanie testu co 1–2 lata, a wykrycie krwi oznacza konieczność kolonoskopii⁹. Dodatni wynik nie zawsze oznacza raka⁹. Test nie usuwa też polipów, więc nie zastępuje kolonoskopii, gdy są do niej wskazania.

Badanie	Dla kogo	Jak często	Na NFZ
Kolonoskopia przesiewowa	50–65 lat; 40–49 lat przy raku jelita grubego u krewnego pierwszego stopnia; bez objawów	nie częściej niż co 10 lat	w programie, bez skierowania
Test FIT-OC	osoby po 50. roku życia	przy wyniku ujemnym zalecany co 1–2 lata	w programie Moje Zdrowie, który po 50. roku życia przysługuje co 3 lata
Kolonoskopia diagnostyczna	osoby z objawami, z dodatnim testem FIT, po usunięciu polipów	według zaleceń lekarza	na skierowanie od lekarza POZ lub specjalisty

Źródła: ^3,6,7,5,9.

Czy raka jelita grubego widać w badaniu krwi

Badanie krwi nie służy do wykrywania raka jelita grubego u osób bez objawów. Badaniami przesiewowymi są test na krew utajoną w kale i kolonoskopia¹⁰.

Morfologia krwi może wykazać niedokrwistość, która bywa skutkiem ukrytego krwawienia z guza¹⁰. Prawidłowa morfologia nie wyklucza jednak polipów ani wczesnego raka. Marker CEA, kojarzony z rakiem jelita grubego, służy przede wszystkim do obserwacji chorych po leczeniu¹⁰. Dlaczego żaden marker nie zastępuje badań przesiewowych, wyjaśniamy w artykule o markerach nowotworowych.

Czy rak jelita grubego jest wyleczalny

Wcześnie wykryty rak jelita grubego jest wyleczalny⁴. Rokowanie zależy przede wszystkim od zaawansowania nowotworu w chwili leczenia¹⁰. Najkorzystniej jest wtedy, gdy zmianę usunie się jeszcze na etapie polipa. Jeśli rak jest ograniczony do polipa, nie dochodzi do ściany jelita, a polip wycięto w całości, ten zabieg jest całkowitym leczeniem¹¹.

Co można zrobić samemu

Styl życia zmniejsza ryzyko, ale nie zastępuje badań, zwłaszcza przy obciążeniu rodzinnym⁹. Zaleca się:

• ograniczyć mięso do trzech umiarkowanych porcji tygodniowo, łącznie około 500 g⁹;
• jeść więcej warzyw i owoców, a mniej tłuszczów zwierzęcych¹⁰;
• ograniczyć alkohol, bo każda jego ilość zwiększa ryzyko, a im więcej się pije, tym jest ono wyższe⁹;
• ruszać się regularnie, bo u osób aktywnych fizycznie ryzyko jest niższe⁹;
• utrzymywać prawidłową masę ciała⁴;
• nie palić papierosów¹⁰.

Co dalej

Osoba w wieku 50–65 lat, która nie ma objawów i nie miała kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat, może zgłosić się bez skierowania do placówki realizującej program^3,6. To samo dotyczy osób w wieku 40–49 lat, u których rodzica, rodzeństwa lub dziecka rozpoznano raka jelita grubego. Kto woli zacząć od badania kału, może zapytać o test FIT-OC podczas bilansu Moje Zdrowie⁷. Przy krwi w stolcu, zmianie rytmu wypróżnień lub niewyjaśnionym chudnięciu pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza POZ, a nie zapis do programu przesiewowego.