Ryzyko sercowo-naczyniowe: trzy wyniki przed zawałem serca

Choroba niedokrwienna serca, której najgroźniejszą postacią jest zawał, spowodowała w Polsce w 2023 roku 61 882 zgony i była najczęstszą pojedynczą przyczyną śmierci¹; pełny ranking opisujemy w artykule o tym, na co umierają Polacy. Zawał przychodzi zwykle nagle, ale miażdżyca, która do niego prowadzi, rozwija się latami, a tempo tego procesu zależy od czynników ryzyka, z których większość da się zmienić⁴. Ryzyko sercowo-naczyniowe pokazują przede wszystkim trzy wyniki: ciśnienie tętnicze, lipidogram i glukoza, a wszystkie trzy obejmuje bezpłatny bilans Moje Zdrowie¹³.

Najważniejsze informacje

Na chorobę niedokrwienną serca umiera w Polsce więcej osób niż na udar i raka płuca razem¹.
W wieku 45–59 lat mężczyźni umierają z powodu chorób układu krążenia 3,9 raza częściej niż kobiety².
Nadciśnienie i początkowa cukrzyca typu 2 zwykle nie dają objawów. Wykrywa je dopiero pomiar ciśnienia i badanie krwi^6,7.
Po 40. roku życia wyniki łączy się w skali SCORE2, która szacuje 10-letnie ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych^11,13.
Bezpłatne badania przysługują w programie Moje Zdrowie od 20. roku życia, a w wieku 35–65 lat także w programie ChUK^13,14.
Prawidłowe EKG nie wyklucza zawału, a troponina służy do rozpoznawania zawału, który już trwa, a nie do oceny ryzyka^16,17.

Dlaczego choroba wieńcowa długo nie daje objawów

Choroba wieńcowa długo się nie zdradza, bo miażdżyca w tętnicach rozwija się powoli. Pierwsze zmiany miażdżycowe mogą się pojawić już w dzieciństwie, a objawy choroby niedokrwiennej serca dotyczą zwykle osób po 50. roku życia⁴.

Zawał jest najczęściej skutkiem pęknięcia blaszki miażdżycowej w tętnicy wieńcowej, czyli naczyniu doprowadzającym krew do serca³. Na pękniętej blaszce tworzy się skrzeplina, która zamyka naczynie i odcina dopływ krwi do części mięśnia sercowego³. Do pękania skłonne są zwłaszcza młode, niewielkie blaszki, które jeszcze mało zwężają tętnicę⁴. Dlatego zawał może wystąpić nagle, w stanie pozornego zdrowia⁴.

Równie cicho działają czynniki, które ten proces przyspieszają. Nadciśnienie zwykle przez wiele lat nie powoduje objawów, a bez regularnych pomiarów bywa wykrywane dopiero przy powikłaniach w sercu, nerkach lub mózgu⁶. Cukrzyca typu 2 na początku, gdy glukoza nie jest jeszcze bardzo wysoka, zwykle też nie daje objawów⁷. Podwyższony cholesterol widać wyłącznie w badaniu krwi.

To dobra wiadomość, bo tempo rozwoju miażdżycy zależy od obecności i nasilenia czynników ryzyka, a główne z nich można modyfikować⁴. Badanie wykonane dziś pozwala ocenić ryzyko na lata przed ewentualnym zawałem i daje czas, żeby je zmniejszyć.

Kto ma podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe

Ryzyko rośnie z wiekiem i jest wyraźnie większe u mężczyzn. W wieku 45–59 lat standaryzowany współczynnik zgonów z powodu chorób układu krążenia wyniósł w 2023 roku 176 na 100 tys. mężczyzn i 46 na 100 tys. kobiet, czyli prawie cztery razy więcej². Dane GUS obejmują wszystkie choroby układu krążenia, łącznie z udarem, ale najwięcej zgonów w tej grupie powoduje właśnie choroba niedokrwienna serca¹. Choroby układu krążenia powodują łącznie niemal 37% zgonów w Polsce².

Część czynników ryzyka jest niezależna od nas: wiek, płeć i czynniki genetyczne⁵. Skłonność do choroby wieńcowej częściowo się więc dziedziczy, ale ryzyko zawsze ocenia się na podstawie wszystkich czynników razem.

Czynnik	Co oznacza	Co z tego wynika
Wiek i płeć	ryzyko rośnie z wiekiem, u mężczyzn jest większe niż u kobiet	oba czynniki uwzględnia skala SCORE2
Choroba serca w rodzinie	przedwczesna choroba sercowo-naczyniowa u krewnego: mężczyzny przed 55., kobiety przed 65. rokiem życia	warto powiedzieć o tym lekarzowi; ankieta Moje Zdrowie pyta o zawał i udar w rodzinie
Lipoproteina(a)	w około 90% zależy od genów i jest niezależnym czynnikiem ryzyka	wystarczy oznaczyć ją raz w życiu
Nadciśnienie, podwyższony cholesterol i triglicerydy, cukrzyca	przyspieszają miażdżycę, długo bez objawów	widać je w trzech wynikach opisanych niżej
Palenie, nadwaga i otyłość, mała aktywność, nieprawidłowa dieta, alkohol, stres	czynniki związane ze stylem życia	można je ograniczyć zmianą nawyków
Rozpoznana cukrzyca lub przewlekła choroba nerek	ryzyko duże lub bardzo duże niezależnie od innych czynników	ryzyka nie liczy się w kalkulatorze, ocenia je lekarz prowadzący

Źródła tabeli: ^{5,11,12,10,13}.

Trzy wyniki, które pokazują ryzyko zawału

Ryzyko zawału pozwalają ocenić przede wszystkim ciśnienie tętnicze, glukoza na czczo i lipidogram. Każdy z tych wyników opisuje inny czynnik przyspieszający miażdżycę i każdy można poprawić.

Wynik	Orientacyjna granica	Na co zwrócić uwagę
Ciśnienie tętnicze	nadciśnienie to ciśnienie utrzymujące się na poziomie 140/90 mm Hg lub wyższym	rozpoznanie wymaga kilku pomiarów w odstępach dni lub tygodni
Glukoza na czczo	prawidłowa 70–99 mg/dl; 100–125 mg/dl to nieprawidłowa glikemia na czczo; 126 mg/dl i więcej w dwóch oznaczeniach oznacza cukrzycę	pojedynczy wynik powyżej normy wymaga powtórzenia
Lipidogram	nie ma jednej normy dla wszystkich: pożądane stężenia zależą od całkowitego ryzyka	do oceny ryzyka nie trzeba być na czczo; SCORE2 korzysta z cholesterolu nie-HDL

Źródła tabeli: ^6,8,9,11. Granice są orientacyjne. Wynik laboratoryjny ocenia się według zakresu referencyjnego podanego na wydruku, a ostatecznie ocenia go lekarz.

Ciśnienie. Jeden wysoki pomiar w gabinecie nie przesądza o nadciśnieniu⁶. Nadciśnienie przez lata nie boli, dlatego pomiar warto powtarzać także wtedy, gdy nic nie dolega. Jak mierzyć ciśnienie w domu, żeby wynik był wiarygodny, opisujemy w artykule o pomiarze ciśnienia.

Glukoza. Wynik z przedziału nieprawidłowej glikemii na czczo nie jest jeszcze cukrzycą, ale wymaga kontroli, a cukrzycę rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy dwa pomiary glukozy na czczo wynoszą co najmniej 126 mg/dl⁸. Jak przygotować się do badania, wyjaśniamy w artykule o glukozie we krwi.

Lipidogram. Ten sam wynik LDL może być wystarczający u osoby z małym ryzykiem i za wysoki u osoby z dużym ryzykiem, bo pożądane stężenia lipidów zależą od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego⁹. Co obejmuje badanie i jak czytać poszczególne frakcje, wyjaśniamy w artykule o lipidogramie.

Jak oblicza się ryzyko sercowo-naczyniowe: skala SCORE2

Ryzyko sercowo-naczyniowe oblicza lekarz na podstawie wyników badań, wieku, płci i palenia tytoniu. Skala SCORE2 oraz jej wersja dla osób starszych, SCORE2-OP, uwzględniają płeć, wiek, ciśnienie skurczowe, palenie tytoniu obecnie lub w przeszłości oraz stężenie cholesterolu nie-HDL¹¹. Wynik podaje się w procentach jako 10-letnie ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, zarówno zakończonych zgonem, jak i niezakończonych¹¹.

W programie Moje Zdrowie ocenę skalą SCORE2, SCORE2-OP lub SCORE2-Diabetes wykonuje się u osób po 40. roku życia¹³. Ten sam procent oznacza jednak różne kategorie ryzyka w zależności od wieku¹². Dlatego wyniku z kalkulatora internetowego nie należy samodzielnie uznawać za dobry albo zły. Kategorię ryzyka i dalsze postępowanie ustala lekarz.

Kalkulatora nie stosuje się u osób, które już chorują. Osoby z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową, cukrzycą lub przewlekłą chorobą nerek mają duże albo bardzo duże ryzyko niezależnie od pozostałych czynników¹². SCORE2 jest oszacowaniem prawdopodobieństwa, a nie rozpoznaniem choroby.

Gdzie zbadać się bezpłatnie: Moje Zdrowie, ChUK i POZ

Najprostszym sposobem jest bilans Moje Zdrowie, bezpłatny dla osób od 20. roku życia¹³. Można go wykonywać co 5 lat w wieku 20–49 lat i co 3 lata od 50. roku życia¹³. Podstawowe badania obejmują m.in. glukozę i lipidogram. Ciśnienie mierzy pracownik medyczny na wizycie podsumowującej, a u osób w wieku 20–40 lat oznacza się dodatkowo lipoproteinę(a)¹³. Ankieta programu pyta też o zawał i udar w rodzinie¹³.

Osoby w wieku 35–65 lat mogą skorzystać z programu ChUK w swojej przychodni POZ, bez skierowania¹⁴. Program obejmuje wywiad, pomiar ciśnienia i badania biochemiczne, na podstawie których lekarz ocenia ryzyko chorób układu krążenia¹⁴. Nie przysługuje w ciągu 12 miesięcy od badań w programie Moje Zdrowie¹⁴.

Poza programami lekarz POZ może bezpłatnie zlecić glukozę, cholesterol całkowity, HDL, LDL, triglicerydy i EKG spoczynkowe, jeśli są ku temu wskazania medyczne. O potrzebie badania decyduje lekarz, a nie sam pacjent¹⁵. Prywatnie lipidogram i glukozę można wykonać w laboratorium bez skierowania.

Czego te badania nie rozstrzygają

Dobre wyniki obniżają szacowane ryzyko, ale nie wykluczają choroby wieńcowej. Wynik lipidogramu mieszczący się w zakresie referencyjnym laboratorium nie musi być wynikiem pożądanym dla danej osoby, bo cel zależy od jej całkowitego ryzyka⁹. Standardowy lipidogram obejmuje cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy, bez lipoproteiny(a)¹³. Tymczasem podwyższona Lp(a) jest niezależnym czynnikiem ryzyka i powinna być oznaczona przynajmniej raz w życiu¹⁰.

Prawidłowe EKG nie wyklucza zawału serca¹⁶. Chorobę wieńcową diagnozuje się innymi badaniami, np. próbą wysiłkową EKG, którą lekarz zleca przy podejrzeniu choroby¹⁶.

Badanie krwi na zawał, czyli troponina, służy do rozpoznawania zawału, który właśnie trwa lub niedawno wystąpił. Oznacza się ją zwykle zaraz po przyjęciu na oddział ratunkowy i powtarza po 3–6 godzinach, bo dopiero po takim czasie od zawału jej stężenie wyraźnie rośnie¹⁷. Nie jest więc badaniem przesiewowym. Przy bólu w klatce piersiowej nie należy jechać do laboratorium, tylko wezwać pogotowie.

Cel	Badania	Kiedy
Ocena ryzyka na lata	ciśnienie, glukoza, lipidogram, lipoproteina(a) raz w życiu, skala SCORE2	bez objawów, w bilansie Moje Zdrowie, w programie ChUK lub w POZ
Diagnostyka choroby wieńcowej	m.in. EKG, próba wysiłkowa	przy dolegliwościach lub podejrzeniu choroby, na zlecenie lekarza
Rozpoznanie zawału	EKG, troponina	przy ostrych objawach, w karetce lub na oddziale ratunkowym

Źródła tabeli: ^13,16,17.

Objawy zawału: kiedy dzwonić pod 112 lub 999

Ból w klatce piersiowej, który trwa dłużej niż 5 minut i nie mija po odpoczynku, jest powodem, żeby od razu zadzwonić pod numer 999 lub 112^3,18. Do typowych objawów zawału należą:

dyskomfort w środkowej części klatki piersiowej trwający dłużej niż kilka minut, przypominający ucisk, ściskanie, uczucie pełności lub ból; może ustępować i wracać,
ból lub dyskomfort w jednym lub obu ramionach, plecach, szyi, szczęce lub w okolicy żołądka,
duszność, z bólem w klatce piersiowej lub bez niego,
zimny pot, nudności, zawroty głowy.

Źródło listy: ³.

U osób starszych, zwłaszcza u kobiet, oraz u chorych na cukrzycę ból bywa nietypowy albo nie występuje wcale³. Dzwonić trzeba także wtedy, gdy nie ma pewności, że to zawał³.

Do szpitala nie należy jechać samemu ani prosić bliskich o podwiezienie. Jedynym bezpiecznym środkiem transportu jest karetka, bo leczenie można rozpocząć już w drodze³. Liczy się czas: im wcześniej zacznie się leczenie, tym więcej mięśnia sercowego da się uratować³.

Co można zrobić samemu

Wpływ czynników ryzyka można w dużej mierze ograniczyć, zmieniając styl życia: więcej ruchu, rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu, redukcja masy ciała i odpowiednia dieta⁵. Gdy to nie wystarcza, lekarz może zalecić leki⁵. Leków przepisanych na ciśnienie, cholesterol lub cukrzycę nie należy odstawiać samodzielnie, także wtedy, gdy wyniki się poprawią. O zmianie leczenia decyduje lekarz.

Co dalej

Jeśli nie masz aktualnych wyników ciśnienia, lipidogramu i glukozy, najprościej wypełnić ankietę Moje Zdrowie na Internetowym Koncie Pacjenta lub w aplikacji mojeIKP, w zakładce „Profilaktyka”. Przychodnia POZ powinna skontaktować się z pacjentem w ciągu 30 dni i wystawić zlecenie na badania¹³. W wieku 35–65 lat można zamiast tego zapytać w przychodni o program ChUK. Nieprawidłowy wynik omów z lekarzem POZ, który oceni całe ryzyko sercowo-naczyniowe i zdecyduje o dalszych badaniach.