Rak piersi: objawy, czynniki ryzyka i jakie badania piersi robić w jakim wieku

Rak piersi jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u Polek: w 2023 roku odpowiadał za 22,6% ich zachorowań na nowotwory i był drugą, po raku płuca, przyczyną zgonów nowotworowych kobiet (15%)⁹. Zmarło z jego powodu 6768 kobiet¹⁰. We wczesnym stadium zwykle nie daje żadnych dolegliwości¹, a wcześnie wykryty jest uleczalny⁶. Dlatego podstawą profilaktyki jest regularna mammografia, którą kobiety w wieku 45–74 lat mogą wykonać bezpłatnie i bez skierowania⁴. Każdą nową zmianę w piersi należy pokazać lekarzowi, nie czekając na termin badania.

Najważniejsze informacje

• Najczęstszym pierwszym objawem jest twardy, zwykle bezbolesny guzek, najczęściej w górnej, zewnętrznej części piersi¹.
• Większość zmian w piersi jest łagodna¹⁵, ale każda nowa zmiana wymaga pilnej wizyty u specjalisty⁴. Do ginekologa i onkologa nie trzeba skierowania¹¹.
• U co najmniej połowy chorych nie da się wskazać innego czynnika ryzyka niż płeć i wiek. Z dziedziczną skłonnością wiąże się tylko 5–10% zachorowań³.
• Przy mutacji BRCA1 lub BRCA2 ryzyko zachorowania w ciągu życia sięga nawet 80%³, ale większość osób z rakiem w rodzinie takiej mutacji nie ma. Skierowanie do poradni genetycznej wystawia lekarz rodzinny¹⁴.
• Samobadanie piersi zaleca się raz w miesiącu od 20. roku życia. U młodych kobiet preferowanym badaniem obrazowym jest USG, a w średnim i starszym wieku najskuteczniejsza jest mammografia⁴.
• Raka rozpoznaje się dopiero w badaniu mikroskopowym materiału z biopsji, a nie w mammografii, USG ani badaniu krwi⁵.

Rak piersi w Polsce: jak często występuje

Rak piersi jest u kobiet ponad dwa razy częstszy niż rak płuca, a mimo to od ponad dekady więcej Polek umiera na raka płuca⁹. W zgonach większy udział mają bowiem nowotwory o złym rokowaniu⁹. Jednocześnie zachorowalność na raka piersi rośnie wśród kobiet najszybciej⁹: rocznie rozpoznaje się go u ponad 21 tys. kobiet². Oba nowotwory porównujemy w artykule o raku płuca.

Choroba dotyczy głównie kobiet po menopauzie. Mediana wieku zachorowania wynosi 63 lata, a najwięcej rozpoznań przypada na wiek 50–69 lat. Jednocześnie 19% zachorowań stwierdza się między 30. a 50. rokiem życia². Także u młodszych kobiet jest to najczęstszy nowotwór:

Grupa wieku	Udział raka piersi w zachorowaniach na nowotwory	Udział w zgonach nowotworowych
20–44 lata	27%	28%
45–64 lata	30%	18,6%

Źródło tabeli: ⁹, dane za 2023 rok.

Objawy raka piersi

Rak piersi przez długi czas może nie dawać żadnych objawów i często jest wykrywany przypadkowo w mammografii lub USG¹. Gdy objawy się pojawiają, zwykle dotyczą wyglądu piersi albo zmian wyczuwalnych pod palcami.

Rodzaj objawu	Możliwe objawy
Najczęstszy pierwszy objaw	twarde zgrubienie lub guzek wyczuwalny palcami, zwykle bezbolesny, najczęściej w górnej, zewnętrznej części piersi1
Gdy guz rośnie	wciągnięcie lub zgrubienie brodawki, asymetria piersi, zaczerwienienie, wciągnięcie lub pogrubienie skóry, tzw. skórka pomarańczy, powiększone węzły chłonne pod pachą, a później nad obojczykiem1
Inne objawy	zaciąganie skóry przy unoszeniu rąk, wciągnięcie brodawki rozwijające się w ciągu kilku tygodni, obrzęk ręki13

Czasem, gdy guza w piersi nie da się wyczuć, jedynym objawem są powiększone węzły chłonne, zwłaszcza po jednej stronie¹. Wyciek płynu z brodawki rzadko jest objawem raka, ale jeśli nie ustępuje mimo leczenia, trzeba niezwłocznie zgłosić się do lekarza¹³.

Czy rak piersi boli

Zwykle nie. Sam guz rzadko boli. Ból częściej towarzyszy chorobie zaawansowanej z przerzutami, np. do kości¹. Brak bólu nie jest więc powodem do odkładania wizyty. Wyjątkiem jest rzadki rak zapalny, który daje szybko narastający obrzęk skóry piersi z zaczerwienieniem, ociepleniem i bolesnością, a guza zwykle nie da się wyczuć¹.

Rak piersi u mężczyzn

Mężczyźni chorują rzadko. Rocznie odnotowuje się średnio 149 zachorowań². W 2023 roku z powodu raka piersi zmarło 70 mężczyzn¹⁰. Pierwszym objawem jest zwykle bezbolesny guzek za brodawką sutka¹.

Guz w piersi: kiedy do lekarza

Większość zmian w piersi jest łagodna¹⁵, ale guzek zawsze trzeba pokazać lekarzowi. O charakterze zmiany rozstrzyga badanie, a nie ocena palcami, dlatego każda nowa zmiana powinna skłaniać do pilnej wizyty u specjalisty⁴.

Z guzkiem albo zmianą skóry lub brodawki:

1. Pójść do ginekologa albo onkologa bez skierowania¹¹. Ginekolog może skierować na USG piersi⁴.
2. Zgłosić się do lekarza rodzinnego. Jeśli lekarz podejrzewa nowotwór, wystawia kartę diagnostyki i leczenia onkologicznego (DiLO). Nie trzeba o nią wnioskować, o jej wystawieniu decyduje lekarz¹².
3. Nie czekać na termin mammografii z programu. Objaw między badaniami przesiewowymi jest powodem do niezwłocznej wizyty⁴.

Karta DiLO otwiera szybką ścieżkę onkologiczną. Na pierwszą wizytę u specjalisty czeka się najwyżej 14 dni, a cała diagnostyka ma trwać nie dłużej niż 7 tygodni. Karty nie wystawi lekarz w prywatnym gabinecie bez umowy z NFZ¹².

Czynniki ryzyka raka piersi

Najważniejszymi czynnikami ryzyka raka piersi są płeć i wiek. U kobiet ryzyko jest ponad 100 razy większe niż u mężczyzn, a większość zachorowań rozpoznaje się po 50. roku życia³. Pozostałe czynniki zwykle zwiększają ryzyko w niewielkim stopniu.

Czynnik	Co wiadomo
Rak piersi u matki lub siostry	ryzyko 1,5–3 razy większe, zależnie od liczby chorych krewnych i ich wieku w chwili zachorowania3
Mutacja BRCA1 lub BRCA2	ryzyko zachorowania w ciągu życia nawet 80%3
Hormony	wczesna pierwsza i późna ostatnia miesiączka oraz terapia hormonalna okresu menopauzy wydłużają działanie hormonów na tkankę piersi3
Ciąża i karmienie	ryzyko jest wyższe u kobiet, które nie rodziły, i po pierwszym porodzie po 30. roku życia; karmienie piersią, zwłaszcza łącznie ponad rok, je obniża3
Nadwaga, otyłość, cukrzyca	zwiększają ryzyko zachorowania i zgonu, zwłaszcza po menopauzie3
Alkohol i palenie	ryzyko rośnie już przy niewielkich ilościach alkoholu, a w przypadku palenia jest tym większe, im dłużej i więcej się pali3
Łagodne zmiany w piersi	torbiele i włóknienie zwiększają ryzyko nieznacznie, rozrost atypowy nawet pięciokrotnie3
Przebyty rak jednej piersi	istotnie zwiększa ryzyko raka drugiej piersi13
Radioterapia klatki piersiowej przed 30. rokiem życia	zwiększa ryzyko, np. po leczeniu chłoniaka Hodgkina3

Brak dodatkowych czynników ryzyka nie chroni przed zachorowaniem, bo u wielu chorych żadnego z nich się nie stwierdza³. Dlatego badania przesiewowe dotyczą wszystkich kobiet w określonym wieku, a nie tylko tych z obciążeniem rodzinnym. Jak samodzielnie zbadać piersi i jak wygląda USG piersi, opisujemy w artykułach o samobadaniu piersi i USG piersi.

Rak piersi w rodzinie i mutacja BRCA

Gdy w rodzinie chorowało kilka bliskich osób, warto porozmawiać z lekarzem o badaniach genetycznych³. Na badanie w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2 kieruje lekarz genetyk, a skierowanie do poradni genetycznej można dostać od lekarza rodzinnego. Najpierw bada się zwykle osobę chorą, a dopiero po potwierdzeniu mutacji jej zdrowe krewne. Badanie wystarczy wykonać raz w życiu¹⁴. Obciążenie rodzinne to jeszcze nie nosicielstwo: większość osób z rakiem w rodzinie nie ma mutacji, a nie każdy nosiciel zachoruje¹⁴.

Kobiety z dziedzicznym obciążeniem są pod opieką poradni specjalistycznej, która na podstawie wyników badań genetycznych ustala indywidualny harmonogram badań⁴. Na przykład u nosicielek mutacji BRCA lekarz może zalecić USG piersi i rezonans magnetyczny piersi raz w roku od 25. roku życia oraz mammografię raz w roku od 35. roku życia. Takie badania nie chronią przed zachorowaniem, ale zwiększają szansę na wczesne wykrycie¹⁴. Harmonogram badań ustala poradnia po potwierdzeniu ryzyka, a nie sama kobieta na podstawie zachorowań w rodzinie.

Badanie piersi: jakie badania w jakim wieku

Rodzaj badania piersi zależy od wieku, ryzyka i tego, czy pojawił się objaw. Zalecenia dla kobiet bez objawów:

Kto	Badanie	Jak często
Kobiety od 20. roku życia	samobadanie piersi	raz w miesiącu, po miesiączce; po menopauzie w wybranym dniu miesiąca4
Młode kobiety	USG piersi, na skierowanie od ginekologa	odstęp ustala lekarz4
Kobiety w wieku 45–74 lat	mammografia w programie NFZ, bez skierowania	co 2 lata7
Nosicielki mutacji BRCA i kobiety z silnym obciążeniem rodzinnym	USG, mammografia, rezonans w poradni specjalistycznej	według indywidualnego harmonogramu4

Kobiety przed 45. rokiem życia bez objawów i bez obciążenia rodzinnego nie są objęte programem przesiewowym. Jeśli chcą zbadać piersi, mogą porozmawiać z ginekologiem o USG. Objaw w piersi wymaga natomiast diagnostyki w każdym wieku, a rodzaj badania dobiera lekarz: zwykle USG u kobiet przed 35.–40. rokiem życia i w ciąży, a u starszych mammografię¹⁵.

Samobadanie piersi: co mówią zalecenia

Narodowy Portal Onkologiczny zaleca każdej kobiecie od 20. roku życia samobadanie piersi raz w miesiącu⁴. Zagraniczne wytyczne oceniają je ostrożniej. Według American Cancer Society samobadanie nie wystarcza jako badanie przesiewowe u kobiet o przeciętnym ryzyku, ale warto wiedzieć, jak zwykle wyglądają piersi i jakie są w dotyku, a każdą zmianę od razu zgłaszać lekarzowi¹⁶. Samobadanie pomaga więc zauważyć zmianę, ale nie zastępuje mammografii ani USG. Technikę krok po kroku opisujemy w artykule o samobadaniu piersi.

Mammografia w programie NFZ

Mammografia przesiewowa przysługuje bezpłatnie kobietom w wieku 45–74 lat co 2 lata, a po leczeniu raka piersi na określonych zasadach raz w roku⁷. Nie wymaga skierowania⁴, a termin można zarezerwować w aplikacji mojeIKP, na Internetowym Koncie Pacjenta lub w placówce⁶. Część uprawnionych kobiet dostaje od Ministerstwa Zdrowia zaproszenie SMS-em lub w mojeIKP⁸. Regularna mammografia, wykonywana co rok lub co 2 lata, zmniejszyła umieralność kobiet w wieku 50–69 lat o 25–30%⁶.

Kryteria programu, zapisy i mammobusy opisujemy w artykule o mammografii na NFZ, a wskazówki przed badaniem w poradniku jak przygotować się do mammografii.

USG piersi i rezonans magnetyczny

USG piersi jest podstawowym badaniem u młodych kobiet o gęstych piersiach, które utrudniają ocenę zdjęć mammograficznych. Uzupełnia też mammografię, bo pozwala odróżnić torbiel wypełnioną płynem od zmiany litej⁵. Rezonans magnetyczny piersi wykonuje się w przypadkach wątpliwych¹³ i u kobiet z wysokim ryzykiem dziedzicznym, według zaleceń poradni¹⁴.

Rak piersi: badania po wykryciu zmiany

Diagnostyka zaczyna się od rozmowy z lekarzem i badania piersi dotykiem⁵. Lekarz bada piersi w pozycji stojącej i leżącej, sprawdza wygląd skóry i brodawek oraz węzły chłonne pod pachami¹⁵. Warto powiedzieć lekarzowi, od kiedy utrzymuje się objaw i czy w rodzinie chorowano na nowotwory. Dalsza diagnostyka obejmuje zwykle:

1. Mammografia i USG. Przy podejrzanej zmianie mammografię zazwyczaj uzupełnia się USG piersi i oceną węzłów chłonnych pod pachą⁵.
2. Biopsja gruboigłowa. Lekarz pobiera fragment zmiany pod kontrolą USG lub mammografii. Tylko badanie mikroskopowe pozwala postawić rozpoznanie i zaplanować leczenie⁵.

Nieprawidłowy wynik badania obrazowego oznacza konieczność dalszej diagnostyki, ale nie zawsze raka⁴. Co robić po takim wyniku, wyjaśniamy w artykule o nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego. Badanie krwi nie wykrywa raka piersi. Markery nowotworowe, np. CA 15-3, od wielu lat nie są wykorzystywane w jego rozpoznawaniu⁵.

Badania piersi na NFZ i bez skierowania

Badanie lub wizyta	Jak skorzystać na NFZ
Mammografia przesiewowa, 45–74 lata	bez skierowania4
Ginekolog, onkolog	bez skierowania11
USG piersi	na skierowanie od ginekologa4
Poradnia genetyczna, badanie BRCA1 i BRCA2	skierowanie do poradni od lekarza rodzinnego; na badanie kieruje genetyk14
Szybka ścieżka onkologiczna (karta DiLO)	wystawia lekarz POZ lub specjalista, gdy podejrzewa nowotwór12

Pacjentka z rakiem piersi może skorzystać z konsultacji w ramach opieki nad rodzinami wysokiego ryzyka dziedzicznego⁵. USG i mammografię można też wykonać odpłatnie; wynik warto potem omówić z lekarzem.

Różowy Październik: miesiąc świadomości raka piersi

Od lat 90. XX wieku październik jest w Polsce i na świecie miesiącem kampanii edukacyjnych i działań profilaktycznych poświęconych rakowi piersi, a jego międzynarodowym symbolem jest różowa wstążka¹⁷. Akcje organizują co roku różne instytucje i organizacje. Bezpłatna mammografia w programie NFZ jest jednak dostępna przez cały rok. Październik jest dobrym momentem, żeby sprawdzić, kiedy była ostatnia mammografia, i umówić kolejną albo przypomnieć o niej mamie, siostrze czy przyjaciółce.

Jak zmniejszyć ryzyko raka piersi

Zdrowy styl życia może zapobiec nawet co czwartemu przypadkowi raka piersi⁴. Zaleca się:

• unikać nadwagi,
• zrezygnować z alkoholu,
• rzucić palenie,
• regularnie się ruszać,
• karmić piersią, jeśli to możliwe,
• omówić z lekarzem stosowanie terapii hormonalnej okresu menopauzy, bo podnosi stężenie hormonów sprzyjających zachorowaniu; nie należy jednak samodzielnie odstawiać leków.

Źródło listy: ⁴. Zmiany stylu życia zmniejszają ryzyko, ale go nie eliminują, dlatego nie zastępują regularnych badań⁴.

Co dalej

Po 45. roku życia warto sprawdzić, kiedy była ostatnia mammografia, i umówić kolejną przez e-rejestrację. Młodsza kobieta może omówić z ginekologiem USG piersi, a przy raku piersi lub jajnika u kilku krewnych poprosić lekarza rodzinnego o skierowanie do poradni genetycznej. Guzek lub inną nową zmianę w piersi należy zgłosić lekarzowi bez czekania na badanie przesiewowe. Pozostałe badania profilaktyczne według wieku zebraliśmy w kalendarzu badań profilaktycznych.