Samobadanie piersi krok po kroku: kiedy i jak je robić

Samobadanie piersi polega na obejrzeniu piersi przed lustrem i zbadaniu ich opuszkami palców na stojąco i na leżąco, razem z dołami pachowymi¹. Narodowy Portal Onkologiczny zaleca je każdej kobiecie od 20. roku życia, raz w miesiącu⁴. Samobadanie pomaga poznać własne piersi i szybko zauważyć zmianę, ale jest znacznie mniej czułe niż badania obrazowe i nie zastępuje mammografii⁸, którą kobiety w wieku 45–74 lat mogą wykonać bezpłatnie w programie NFZ¹.

Najważniejsze informacje

Samobadanie piersi wykonuje się raz w miesiącu, od 20. roku życia⁴.
Kobiety miesiączkujące badają piersi 3–5 dni po zakończeniu miesiączki, a kobiety po menopauzie w wybranym dniu miesiąca².
Badanie obejmuje oglądanie piersi przed lustrem, badanie dotykiem na stojąco i na leżąco oraz doły pachowe¹.
Każda nowa zmiana w piersi wymaga pilnej wizyty u lekarza⁴, choć większość takich zmian okazuje się łagodna⁹.
W dużych badaniach nie wykazano, by systematyczne samobadanie zmniejszało umieralność na raka piersi¹². Podstawą wczesnego wykrywania jest mammografia, która pokazuje zmiany, zanim da się je wyczuć palcami¹.

Kiedy robić samobadanie piersi

Samobadanie piersi robi się raz w miesiącu, najlepiej zawsze w tym samym momencie cyklu⁴. Kobiety miesiączkujące badają piersi po miesiączce: pacjent.gov.pl wskazuje 3–5 dni po jej zakończeniu¹. Piersi są wtedy najmniej wrażliwe na dotyk i nie są obrzmiałe⁶. Część źródeł podaje 2–3 dni po miesiączce z tego samego powodu: by uniknąć tkliwości brodawek, napięcia i bolesności piersi⁸. Ta różnica nie ma praktycznego znaczenia. Najważniejsze, żeby badać się po miesiączce, zawsze w tej samej fazie cyklu, bo wtedy łatwiej zauważyć zmianę w porównaniu z poprzednim miesiącem¹.

Po menopauzie wybiera się jeden stały dzień miesiąca, na przykład pierwszy^6,2. Tak samo postępują kobiety, które nie miesiączkują z innych powodów⁴.

Samobadanie piersi krok po kroku

Samobadanie składa się z dwóch części: oglądania piersi przed lustrem i badania ich dotykiem. Poniższe kroki opierają się na instrukcji z pacjent.gov.pl¹.

Przed lustrem, ręce opuszczone. Stań przed lustrem, opuść ramiona i przyjrzyj się piersiom.
Ręce uniesione. Unieś ręce i obejrzyj piersi jeszcze raz. Zwróć uwagę na wielkość, kształt i symetrię piersi, wygląd brodawek i otoczek oraz zabarwienie i zmiany skóry. Asymetria kształtu lub wielkości brodawek, otoczek albo całej piersi może być niepokojącym objawem.
Dłonie na biodrach. Oprzyj dłonie na biodrach i porównaj obie piersi. Potem pochyl się lekko do przodu i obejrzyj je ponownie.
Badanie dotykiem na stojąco. Unieś lewą rękę nad głowę. Złączonymi trzema środkowymi palcami prawej dłoni badaj lewą pierś, zataczając niewielkie kółka. Stopniuj nacisk: najpierw lekki, potem umiarkowany, na końcu mocny. Nie pomijaj żadnego fragmentu piersi.
Dół pachowy. Tą samą techniką dokładnie zbadaj pachę i jej okolicę. Spływa tam chłonka z piersi, dlatego właśnie tam mogą pojawić się powiększone węzły chłonne³.
Druga strona. Unieś prawą rękę nad głowę i lewą dłonią zbadaj prawą pierś oraz prawą pachę tak samo jak w krokach 4 i 5.
Na leżąco. Połóż się na plecach, jedną rękę umieść za głową, a drugą zbadaj pierś tak samo jak na stojąco. Potem zamień strony.

Są trzy sposoby prowadzenia palców: ruchem okrężnym od środka piersi na zewnątrz, pasami z góry na dół albo promieniście od środka do brzegu piersi⁷. Można wybrać jeden z nich albo je łączyć, byle za każdym razem zbadać całą pierś i okolicę pachy⁶. Badanie na stojąco wygodnie robi się pod prysznicem, bo na wilgotnej skórze łatwiej wyczuć zmiany⁶.

Co można wyczuć i co powinno zaniepokoić

Samobadanie pozwala poznać, jak piersi zwykle wyglądają i jakie są w dotyku, a dzięki temu zauważyć każdą nową zmianę¹⁴. Większość zmian w piersiach jest łagodna⁹. Torbiele występują u połowy kobiet po 40. roku życia, a u kobiet do 35. roku życia najczęstszą łagodną zmianą jest gruczolakowłókniak⁹. Palcami nie da się jednak ocenić, czym jest wyczuty guzek. Rozstrzygają to badania obrazowe, a w razie potrzeby biopsja⁹.

Co sprawdzić	Na co zwrócić uwagę
Wygląd piersi	zmiana wielkości lub kształtu, asymetria¹; powiększona żyła na piersi⁷
Skóra	zaczerwienienie, wciągnięcie lub pogrubienie skóry⁵; „pomarańczowa skórka”⁷; owrzodzenie⁸
Brodawka i otoczka	wciągnięcie lub zgrubienie brodawki⁵; owrzodzenie, wyciek, zwłaszcza krwisty⁸
Pierś w dotyku	twardy guzek lub zgrubienie, zwykle niebolesne, często w górnej, zewnętrznej części piersi⁵
Pacha	guzek lub zgrubienie pod pachą¹; powiększone węzły chłonne⁸

Ból rzadko bywa objawem wczesnego raka piersi⁵, więc brak bólu nie świadczy o tym, że zmiana jest niegroźna. Nie należy jednak lekceważyć bólu piersi, bo on także jest powodem do wizyty u lekarza⁹.

Z czym iść do lekarza

Każda nowa zmiana w piersi wymaga pilnej wizyty u lekarza⁴. Nie należy czekać na kolejną mammografię, nawet jeśli poprzednia była prawidłowa⁴. Do lekarza trzeba się zgłosić, gdy pojawi się^1,8:

guzek lub zgrubienie w piersi albo pod pachą,
zmiana wielkości lub kształtu piersi albo brodawki,
wciąganie skóry piersi, otoczki lub brodawki,
wyciek z brodawki, zwłaszcza krwisty,
owrzodzenie albo inna zmiana skóry piersi.

Szybko narastający obrzęk skóry piersi z zaczerwienieniem, ociepleniem i bolesnością także wymaga pilnej konsultacji. Tak może przebiegać rak zapalny, rzadka postać raka piersi⁵. Bywa też, że jedynym objawem są powiększone węzły chłonne pod pachą, zwłaszcza po jednej stronie, a guza w piersi nie da się wyczuć⁵.

Z takimi objawami można iść do lekarza rodzinnego, ginekologa albo do poradni chorób piersi⁸. Do ginekologa skierowanie nie jest potrzebne¹¹. Zmianę wykrytą w samobadaniu często ocenia się zarówno w mammografii, jak i w USG piersi⁴. Nie każda zmiana oznacza raka, ale każda wymaga wyjaśnienia przez lekarza⁶. Objawy i diagnostykę opisujemy szerzej w artykule o raku piersi.

Czy samobadanie piersi jest skuteczne? Co mówią badania

W badaniach z losowym doborem uczestniczek nie wykazano, by systematyczne samobadanie piersi zmniejszało umieralność na raka piersi. Przegląd Cochrane z 2003 roku objął dwa duże badania z Rosji i Szanghaju, łącznie 388 535 kobiet. Umieralność w grupach, które uczono samobadania, i w grupach kontrolnych nie różniła się istotnie, a kobiety, które się badały, miały prawie dwa razy więcej biopsji z łagodnym wynikiem¹². W badaniu szanghajskim, opublikowanym w 2002 roku, 266 064 kobiety losowo przydzielono do grupy szkolonej z samobadania albo do grupy kontrolnej. Intensywne szkolenie nie zmniejszyło umieralności na raka piersi¹³. Autorzy przeglądu uznali, że samobadania nie można obecnie zalecać jako metody badań przesiewowych¹².

Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (ACS) uważa, że samobadanie nie wystarcza jako badanie przesiewowe u kobiet o przeciętnym ryzyku. Zaleca natomiast, by każda kobieta wiedziała, jak jej piersi zwykle wyglądają i jakie są w dotyku, i od razu zgłaszała lekarzowi każdą zmianę. Jeśli kobieta sama zauważy guzek, dzieje się to zwykle przy codziennych czynnościach, na przykład w kąpieli lub przy ubieraniu się¹⁴.

Polskie źródła instytucjonalne nadal zalecają comiesięczne samobadanie⁴, ale oba stanowiska są sobie bliższe, niż się wydaje. Prof. Renata Duchnowska, specjalistka onkologii klinicznej z Wojskowego Instytutu Medycznego, podkreśla, że każda kobieta powinna „poznać swoje piersi”, i zastrzega, że badanie piersi jest znacznie mniej czułe niż badania obrazowe i nie może ich zastąpić⁸. Samobadanie ma więc sens jako sposób na poznanie własnego ciała i szybką reakcję na zmianę, a nie jako zamiennik mammografii. Materiał Ministerstwa Zdrowia i NFZ ujmuje to tak: „Badasz się nie po to, aby coś znaleźć, ale aby potwierdzić, że wszystko jest w porządku”⁷.

Samobadanie a mammografia i USG piersi

Mammografia jest najczulszym badaniem w profilaktyce raka piersi i pozwala znaleźć nieprawidłowości, zanim można je wyczuć palcami¹. Rak piersi na początku nie daje żadnych objawów¹, dlatego prawidłowy wynik samobadania nie zwalnia z mammografii.

Wiek lub sytuacja	Badanie	Zasady
od 20. roku życia	samobadanie piersi	raz w miesiącu⁴
młodsze kobiety	USG piersi	preferowane badanie obrazowe; odstęp ustala lekarz, skierowanie od ginekologa⁴
45–74 lata	mammografia w programie NFZ	co 2 lata, bezpłatnie i bez skierowania^1,4

U kobiet w średnim i starszym wieku mammografia jest najskuteczniejsza, a u młodszych preferowanym badaniem jest USG piersi⁴. Kobieta, która nie kwalifikuje się do programu, może wykonać USG piersi lub mammografię na skierowanie od ginekologa albo onkologa¹. Jak przebiega badanie, opisujemy w artykułach o mammografii i przygotowaniu do mammografii. Zasady badań po leczeniu raka piersi i przy obciążeniu rodzinnym omawiamy w artykule o raku piersi.

Samobadanie piersi u mężczyzn

Rak piersi dotyczy głównie kobiet, ale może wystąpić także u mężczyzn¹. Mężczyźni stanowią około 1% chorych na raka piersi¹⁰. Objawy są bardzo podobne do tych, które występują u kobiet⁵. Pierwszym objawem jest zwykle niebolesny guzek za brodawką, stwierdzany u 85–90% chorych, a później może dojść do wycieku z brodawki, jej wciągnięcia lub owrzodzenia⁵. Dla mężczyzn nie ma zaleceń dotyczących badań przesiewowych, a nowotwór rozpoznaje się u nich zwykle później niż u kobiet¹⁰. Polskie źródła instytucjonalne nie podają osobnego schematu samobadania piersi dla mężczyzn. Guzek za brodawką albo zmiana brodawki wymaga jednak wizyty u lekarza rodzinnego.

Co dalej

Samobadanie warto wpisać do kalendarza jako stały, comiesięczny punkt: kilka dni po miesiączce albo w wybranym dniu miesiąca⁴. Kobiety w wieku 45–74 lat mogą umówić mammografię w programie NFZ przez IKP lub mojeIKP¹. Jak to zrobić, wyjaśniamy w artykule o e-rejestracji, a pozostałe badania profilaktyczne według wieku zebraliśmy w kalendarzu badań profilaktycznych.