Udar mózgu: objawy, których nie wolno przeczekać, i jak mu zapobiec

Na udar i inne choroby naczyń mózgowych zmarło w Polsce w 2023 roku 30 572 osoby. Więcej zgonów spowodowała tylko choroba niedokrwienna serca¹. Większości udarów można jednak zapobiec², a dwa ważne czynniki ryzyka, nadciśnienie i migotanie przedsionków, można wychwycić zwykłym pomiarem ciśnienia i pulsu⁷. Objawy udaru pojawiają się nagle: opadający kącik ust, osłabienie ręki lub nogi po jednej stronie ciała, niewyraźna mowa, zaburzenia widzenia. Każdy z nich oznacza, że trzeba od razu zadzwonić pod 112 lub 999².

Najważniejsze informacje

• Objawy udaru sprawdza prosty test UDAR: utrudniona mowa, dłoń opadnięta, asymetria ust, rozmazane widzenie².
• Pomocy trzeba szukać także wtedy, gdy objawy pojawiają się i mijają albo całkowicie znikają. Po takim mikroudarze w ciągu 48 godzin może dojść do udaru².
• Lek rozpuszczający zakrzep trzeba podać w ciągu 3–4,5 godziny od udaru, dlatego liczy się każda minuta².
• Nadciśnienie tętnicze to najważniejszy czynnik ryzyka udaru, na który mamy wpływ², a zwykle go nie czujemy⁵.
• Migotanie przedsionków bez leczenia przeciwkrzepliwego zwiększa ryzyko udaru średnio pięciokrotnie i często nie daje objawów⁶. Nieregularny puls to sygnał, żeby zrobić EKG⁷.
• Nie ma jednego badania „na udar”. Ryzyko pokazują ciśnienie, puls, lipidogram i glukoza, dostępne bezpłatnie m.in. w programie Moje Zdrowie⁸.

Objawy udaru mózgu: jak go rozpoznać

Objawy udaru pojawiają się nagle i często dotyczą jednej strony ciała. Według pacjent.gov.pl należą do nich²:

• nagłe drętwienie, osłabienie lub porażenie twarzy, ręki lub nogi, często tylko po jednej stronie;
• kłopoty z mówieniem i z rozumieniem tego, co mówią inni;
• zaburzenia widzenia w jednym lub obu oczach: niewyraźne widzenie, ciemne plamy w polu widzenia, podwójne widzenie;
• potykanie się, utrata równowagi, nagłe zawroty głowy lub utrata koordynacji ruchów;
• nagły, silny ból głowy, któremu mogą towarzyszyć wymioty, zawroty głowy lub zaburzenia świadomości.

Brak bólu niczego nie wyklucza. W udarach niedokrwiennych, czyli w większości udarów, bólu nie ma⁵. To jeden z powodów, dla których chorzy lekceważą drętwiejącą rękę albo bełkotliwą mowę i tracą czas⁵.

Test UDAR: jak sprawdzić objawy udaru w minutę

Gdy podejrzewasz udar u kogoś obok, pacjent.gov.pl zaleca szybkie sprawdzenie czterech rzeczy, od liter słowa UDAR².

Litera	Co sprawdzić	Jak
U – utrudniona mowa	czy mowa jest niewyraźna lub dziwna	poproś o powtórzenie prostego zdania
D – dłoń opadnięta	czy jedna ręka opada albo nie da się jej podnieść	poproś o podniesienie obu rąk
A – asymetria ust	czy przy uśmiechu opada jedna strona twarzy	poproś o uśmiech
R – rozmazane widzenie	czy osoba widzi wyraźnie	zapytaj ją o to

Źródło tabeli: ².

Wystarczy jeden z tych objawów, żeby natychmiast zadzwonić pod 112 lub 999². Im szybciej pomoc dotrze, tym większa szansa na przeżycie i zachowanie sprawności³.

Dlaczego nie wolno czekać, aż objawy miną

Przy udarze liczą się minuty. Komórki mózgu są bardzo wrażliwe na niedotlenienie i zaczynają obumierać już po 4 minutach⁴. Lek, który rozpuszcza zakrzep w tętnicy, trzeba podać dożylnie w ciągu 3–4,5 godziny od udaru², a efekty leczenia są z każdą godziną zwłoki coraz mniejsze⁵. Każdy udar, nawet z niewielkimi objawami, jest stanem zagrożenia życia i wymaga leczenia w szpitalu, najlepiej na oddziale udarowym⁴.

Przy podejrzeniu udaru nie należy⁴:

• czekać, aż objawy same ustąpią;
• dzwonić najpierw do lekarza rodzinnego;
• przyjmować żadnych leków;
• jechać do szpitala samemu ani czekać, aż ktoś podwiezie.

Warto zapamiętać, o której godzinie pojawiły się objawy, bo od tego zależą niektóre możliwości leczenia². Lekarze liczą początek udaru od ostatniej chwili, w której chory na pewno był zdrowy⁴. Ma to znaczenie, bo do około ⅓ udarów dochodzi w czasie snu, a chory zauważa objawy dopiero po przebudzeniu⁴.

Czy objawy udaru mogą się cofnąć? Mikroudar jako ostrzeżenie

Mogą, i właśnie wtedy łatwo o błąd. Czasem tętnica w mózgu zamyka się tylko na chwilę. Objawy są wtedy takie same jak przy udarze, ale znikają w ciągu godziny; pacjent.gov.pl nazywa to mikroudarem². Lekarze rozpoznają napad przemijającego niedokrwienia mózgu, jeśli objawy ustąpią całkowicie przed upływem 24 godzin⁴.

Mikroudar to sygnał alarmowy, a nie powód do ulgi. W ciągu następnych 48 godzin może dojść do udaru, czasem poważniejszego². Taki napad bardzo często poprzedza udar o kilka godzin lub dni i wymaga pilnego leczenia w szpitalu tak samo jak udar⁴. U większości osób udar nie daje jednak żadnego sygnału ostrzegawczego², więc nie warto liczyć na to, że organizm „uprzedzi”.

Czy udar i wylew to to samo

Nie do końca. Wylewem potocznie nazywa się udar krwotoczny, który powstaje, gdy pęka ściana tętnicy w mózgu⁴. Odpowiada on za około 20% udarów. Pozostałe około 80% to udary niedokrwienne, w których tętnica się zamyka i krew nie dopływa do części mózgu².

Objawy obu rodzajów udaru są podobne³. Rozróżnia je dopiero tomografia komputerowa głowy w szpitalu⁴. Dla osoby, która widzi objawy, rodzaj udaru nie ma więc znaczenia: w obu przypadkach trzeba dzwonić pod 112.

Co powoduje udar mózgu i kto ma większe ryzyko

Ryzyko udaru rośnie z wiekiem. W krajach rozwiniętych co roku zapadają na niego 2 na 1000 osób, a wśród osób po 65. roku życia 10 na 1000⁴. Na wiek nie mamy wpływu, ale na większość pozostałych czynników tak.

Czynnik	Dlaczego zwiększa ryzyko	Co można zrobić
Nadciśnienie tętnicze	najważniejszy czynnik ryzyka wszystkich typów udaru; wieloletnie nadciśnienie to główna przyczyna krwotoku do mózgu	mierzyć ciśnienie, leczyć nadciśnienie
Migotanie przedsionków	krew zalega w sercu i tworzą się skrzepliny, które mogą trafić do tętnic mózgu	sprawdzać puls, nieregularne bicie serca zgłosić lekarzowi
Wysoki cholesterol LDL lub trójglicerydy	przyczyniają się do miażdżycy	regularnie robić lipidogram
Cukrzyca	przyczynia się do miażdżycy i utrudnia rozpuszczanie zakrzepów	badać glukozę
Palenie tytoniu	przyczynia się do miażdżycy, nikotyna podnosi ciśnienie	rzucić palenie
Bezdech senny	może podnosić ciśnienie i sprzyjać zakrzepom	omówić z lekarzem
Doustna antykoncepcja	ryzyko dotyczy zwłaszcza kobiet po 35. roku życia, które palą lub mają wysokie ciśnienie	omówić z lekarzem metodę antykoncepcji
Udar u bliskich krewnych	szczególnie gdy rodzic przebył udar przed 50. rokiem życia	pilnować pozostałych czynników ryzyka

Źródła tabeli: ^2,4,5.

Czynniki ryzyka się sumują: każdy z osobna może zwiększać ryzyko niewiele, ale na przykład otyłość, cukrzyca i palenie razem zwiększają je znacznie⁵. Osoby, których bliscy krewni mieli udar, powinny szczególnie uważać².

Nadciśnienie: najważniejszy czynnik ryzyka, na który masz wpływ

Nadciśnienie tętnicze to najważniejszy czynnik ryzyka dla wszystkich typów udaru⁵. pacjent.gov.pl zaleca monitorowanie ciśnienia, a przy rozpoznanym nadciśnieniu przyjmowanie leków, bo to najważniejszy czynnik ryzyka, który trzeba kontrolować².

Trudność polega na tym, że nadciśnienia zwykle nie czujemy⁵. Samopoczucie nie mówi więc nic o ciśnieniu, a informację daje dopiero pomiar. Neurolodzy zaliczają mierzenie ciśnienia do podstaw profilaktyki udaru, szczególnie po 40.–50. roku życia⁵. Jak mierzyć ciśnienie w domu, żeby wynik był wiarygodny, opisujemy w artykule o pomiarze ciśnienia.

Migotanie przedsionków: nieregularny puls, który można wykryć przed udarem

Migotanie przedsionków to najczęstsze zaburzenie rytmu serca⁶ i przyczyna około 20% udarów mózgu⁶. Krew zalega w sercu, a tworzące się w nim skrzepliny mogą z prądem krwi dotrzeć do tętnic mózgu². Bez właściwego leczenia przeciwkrzepliwego ryzyko udaru niedokrwiennego jest średnio pięciokrotnie większe⁶. Leczenie przeciwkrzepliwe zmniejsza to ryzyko o 80%⁷, dlatego wczesne wykrycie arytmii ma tak duże znaczenie.

Migotanie przedsionków często przebiega bez objawów i bywa rozpoznawane dopiero po udarze⁶. Jeśli objawy są, najczęściej jest to uczucie przyspieszonego, nierównego bicia serca⁶. Chory zwykle czuje pierwsze napady, ale bywa, że je bagatelizuje i z czasem przestaje zauważać⁵. Przy wyjątkowo szybkim lub nieregularnym biciu serca trzeba od razu skontaktować się z lekarzem². Arytmia jest częsta u starszych osób: w Polsce ma ją około 1,25 mln osób w wieku od 65 lat⁶.

Jak zmierzyć puls

Eksperci Sekcji Rytmu Serca Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego przypominają, że regularne mierzenie pulsu pozwala wykryć migotanie przedsionków i zapobiec udarowi. Dotyczy to zwłaszcza starszych osób⁷.

1. Połóż trzy palce, wskazujący, środkowy i serdeczny, w zagłębieniu po wewnętrznej stronie nadgarstka, poniżej kciuka⁷.
2. Policz uderzenia przez 30 sekund i pomnóż wynik przez dwa⁷.
3. Zwróć uwagę, czy uderzenia są regularne. Nieregularne bicie serca to powód do rozmowy z lekarzem².

Nieprawidłowy puls nie oznacza jeszcze migotania przedsionków⁷. Jeśli wynik odbiega od normy, warto po jakimś czasie powtórzyć pomiar, a gdy się powtarza, pójść do lekarza. Lekarz może zlecić EKG lub Holter EKG⁷. Podstawą rozpoznania jest EKG⁶, a jak wygląda to badanie, opisujemy w artykule o EKG spoczynkowym.

Profilaktyka udaru: jakie badania warto zrobić

Nie ma jednego badania, które pokaże, czy dojdzie do udaru. Profilaktyka polega na zapobieganiu chorobom, które zwiększają ryzyko udaru, czyli nadciśnieniu, cukrzycy i miażdżycy, oraz na ich wczesnym wykrywaniu i leczeniu⁴. Dlatego liczy się kilka prostych, powszechnie dostępnych badań.

Badanie	Co pokazuje	Bezpłatnie na NFZ	Więcej
Pomiar ciśnienia	nadciśnienie tętnicze	Moje Zdrowie (wizyta podsumowująca), ChUK	pomiar ciśnienia
Badanie pulsu	nieregularny rytm serca	Moje Zdrowie (wizyta podsumowująca); w domu samodzielnie	instrukcja wyżej
EKG spoczynkowe	migotanie przedsionków i inne zaburzenia rytmu	POZ, jeśli lekarz widzi wskazania	EKG spoczynkowe
Lipidogram	cholesterol LDL i trójglicerydy	Moje Zdrowie; ChUK (badania biochemiczne)	lipidogram
Glukoza na czczo	cukrzyca	Moje Zdrowie; ChUK (badania biochemiczne)	glukoza we krwi

Źródła tabeli: ^8,9,10.

Program Moje Zdrowie jest bezpłatny od 20. roku życia. Obejmuje m.in. glukozę i lipidogram, a na wizycie podsumowującej pracownik medyczny mierzy ciśnienie i tętno⁸. Program ChUK jest przeznaczony dla osób w wieku 35–65 lat; lekarz lub pielęgniarka POZ kieruje na pomiar ciśnienia i badania biochemiczne, a lekarz ocenia ryzyko chorób układu krążenia⁹. EKG spoczynkowe jest na liście badań, które może zlecić lekarz POZ, ale decyduje on na podstawie wskazań medycznych, a nie na prośbę pacjenta¹⁰. Prywatnie lipidogram, glukozę i EKG spoczynkowe można wykonać bez skierowania.

Czego badania nie rozstrzygają

• Prawidłowe wyniki nie wykluczają udaru. Obniżają ryzyko, ale nie zerują go, a dokładnej przyczyny udaru nie zawsze da się ustalić nawet po fakcie².
• Jedno EKG może nie uchwycić migotania. Napadowe migotanie przedsionków pojawia się nagle i samo ustępuje⁶. Przy objawach napadów potrzebne jest całodobowe badanie EKG⁵.
• USG tętnic szyjnych nie jest badaniem przesiewowym dla wszystkich. Amerykańska grupa ekspertów USPSTF nie zaleca badania osób bez objawów w kierunku zwężenia tętnic szyjnych¹¹. Nie ma go też w opisanych wyżej programach NFZ; o potrzebie takiego badania decyduje lekarz.
• Samego udaru nie wykrywa się „na zapas”. Lekarz rozpoznaje go na podstawie objawów oraz tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego głowy⁴, czyli wtedy, gdy udar już trwa.

Jak zapobiec udarowi na co dzień

Większości udarów można zapobiec, zmieniając styl życia². pacjent.gov.pl i Akademia NFZ zalecają^2,3:

• regularnie kontrolować ciśnienie tętnicze, a przy nadciśnieniu przyjmować leki zgodnie z zaleceniami lekarza;
• regularnie sprawdzać lipidy i cukier we krwi;
• nie palić papierosów;
• ograniczyć alkohol;
• jeść zdrowo i dbać o prawidłową masę ciała;
• pamiętać o aktywności fizycznej i regularnym śnie;
• leczyć choroby serca i zgłaszać lekarzowi nieregularne lub bardzo szybkie bicie serca.

Najczęstsze pytania

Czy objawy udaru u kobiet są inne?

Test UDAR i lista objawów z pacjent.gov.pl dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn². U kobiet dochodzi czynnik ryzyka związany z antykoncepcją: kobiety po 35. roku życia, które przyjmują pigułki antykoncepcyjne i palą lub mają wysokie ciśnienie, powinny wybrać inną metodę antykoncepcji². W 2023 roku z powodu chorób naczyń mózgowych zmarło w Polsce 16 672 kobiety i 13 900 mężczyzn¹.

Czy udar mózgu może się powtórzyć?

Tak. Dlatego po udarze lekarze szukają jego przyczyny, żeby zmniejszyć ryzyko nawrotu², i leczą choroby, które zwiększają zagrożenie udarem: nadciśnienie tętnicze, cukrzycę i wysoki cholesterol⁴.

Czy objawy udaru mogą się zmieniać w ciągu kilku godzin?

Tak. Objawy mogą się nasilać, w ciągu kilku lub kilkunastu godzin częściowo albo całkowicie ustępować, a potem znów się nasilać⁴. Poprawa nie oznacza, że zagrożenie minęło. Trzeba dzwonić pod 112 także wtedy, gdy objawy przechodzą².

Co dalej

Najprostszy pierwszy krok to bezpłatny bilans Moje Zdrowie, w którym są glukoza, lipidogram oraz pomiar ciśnienia i tętna⁸. Osoby w wieku 35–65 lat mogą zgłosić się do swojej przychodni POZ na program ChUK; skierowanie nie jest potrzebne⁹. Pełne zestawienie przyczyn zgonów, w którym udar zajmuje drugie miejsce, jest w artykule na co umierają Polacy. A przy objawach udaru droga jest jedna: nie przychodnia, tylko telefon pod 112 lub 999.