Pomiar ciśnienia — jak mierzyć, żeby wynik był wiarygodny

Prawidłowy pomiar ciśnienia tętniczego stanowi podstawę diagnostyki oraz kontroli leczenia nadciśnienia. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego określają warunki pomiaru bardzo konkretnie: co najmniej pięć minut odpoczynku w pozycji siedzącej, ramię wsparte na poziomie serca i mankiet dobrany do obwodu ramienia².

Najważniejsze informacje

• Pomiar wykonuje się po co najmniej 5 minutach odpoczynku w pozycji siedzącej z podpartymi plecami².
• Na 30 minut przed pomiarem należy odstawić kawę, papierosy i inne substancje stymulujące².
• Rozmiar mankietu trzeba dobrać do obwodu ramienia, ponieważ jest to najczęstsze źródło błędu².
• Rozpoznanie nadciśnienia opiera się na średniej z wielu pomiarów podczas co najmniej dwóch wizyt, nigdy na jednym odczycie².
• Wyniki pomiarów domowych nie służą do samodzielnej modyfikacji leczenia².

Jak przygotować się do pomiaru

Co najmniej 30 minut przed pomiarem należy powstrzymać się od picia kawy, palenia papierosów oraz przyjmowania innych substancji stymulujących. Sam pomiar wykonuje się po przynajmniej pięciominutowym odpoczynku w pozycji siedzącej z podpartymi plecami, w cichym pomieszczeniu i przy zachowaniu komfortu cieplnego².

Okres pięciu minut odpoczynku jest wymogiem technicznym, a nie kurtuazją wobec pacjenta. Ciśnienie zmienia się z minuty na minutę i po wysiłku potrzebuje czasu, aby wrócić do wartości spoczynkowej.

Równie istotne pozostaje ułożenie ramienia. Kończyna, na której wykonywany jest pomiar, powinna być zgięta w łokciu, rozluźniona i wsparta na poziomie serca, a ramię wolne od uciskającej odzieży². Podwinięty rękaw działa jak dodatkowa opaska uciskowa i zmienia odczyt.

Dobór mankietu i technika pomiaru

Nieodpowiednio dobrany mankiet jest jedną z najczęstszych przyczyn błędnych odczytów. U większości pacjentów stosuje się standardowy mankiet naramienny o szerokości 12–13 cm i długości 35 cm. Przy obwodzie ramienia powyżej 32 cm należy zastosować mankiet większy, a u osób z obwodem poniżej 24 cm odpowiednio mniejszy².

Zbyt wąski mankiet na grubym ramieniu zawyża wynik, a zbyt szeroki na szczupłym zaniża. Jest to najprostsza do usunięcia przyczyna błędnych pomiarów domowych.

• Liczba pomiarów: w gabinecie wykonuje się przynajmniej trzy pomiary w odstępach 1–2 minut, a wartość wylicza się ze średniej dwóch ostatnich. Różnica przekraczająca 10 mm Hg między odczytami wymaga wykonania pomiarów dodatkowych².
• Wybór ramienia: za pierwszym razem ciśnienie mierzy się na obu kończynach górnych, a przy dalszym monitorowaniu na tej ręce, na której uzyskano wartość wyższą².
• Sprzęt domowy: zalecane są w pełni automatyczne ciśnieniomierze z walidacją kliniczną, z mankietem zakładanym na ramię, a nie na nadgarstek².

Rozpoznanie nadciśnienia tętniczego stawia się na podstawie średnich wartości wyliczonych z co najmniej dwóch pomiarów dokonanych podczas co najmniej dwóch różnych wizyt². Pojedynczy wysoki odczyt jest powodem do dalszych pomiarów i rozmowy z lekarzem, a nie rozpoznaniem.

Rytm domowej kontroli ciśnienia

Domowa kontrola ciśnienia ma własny protokół. Pomiary prowadzi się przez 6–7 kolejnych dni przed wizytą, minimum przez trzy dni, wykonując po dwa pomiary w kilkuminutowych odstępach rano i wieczorem, o stałych porach, przed przyjęciem leków i przed jedzeniem².

Przy wyliczaniu średniej pomija się wartości z pierwszej doby pomiarów, ponieważ pierwszy dzień służy oswojeniu się z aparatem i zwykle daje odczyty wyższe niż kolejne.

Obowiązuje przy tym zasada często pomijana: wartości pomiarów domowych nie powinny służyć do doraźnej modyfikacji terapii przez samego pacjenta². Zeszyt z pomiarami jest materiałem na wizytę, a nie instrukcją do samodzielnej zmiany dawki.

Warto wiedzieć

Nadciśnienie tętnicze pozostaje poważnym problemem społecznym. W raporcie „NFZ o zdrowiu. Nadciśnienie tętnicze” liczbę dorosłych z nadciśnieniem w Polsce oszacowano na około 10 milionów, czyli niemal co trzeciego dorosłego¹.

Pomiar ciśnienia w programach profilaktycznych

Ocena ciśnienia tętniczego stanowi element obu głównych programów profilaktycznych dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej.

• Program Moje Zdrowie: pomiar wykonuje się podczas wizyty podsumowującej, razem z oceną tętna, wagi i wzrostu; u osób od 60. roku życia ocenia się dodatkowo funkcje poznawcze⁴.
• Program ChUK: adresowany do osób w wieku 35–65 lat, które nie korzystały z tego programu w ciągu ostatnich pięciu lat ani z programu Moje Zdrowie w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Realizuje go lekarz lub pielęgniarka POZ, świadczenia udzielane są bez skierowania, a wszystkie poradnie podstawowej opieki zdrowotnej mają obowiązek realizacji programu³.

Ostatni fakt bywa zaskoczeniem. Informacja w rejestracji, że przychodnia „tego nie robi”, jest podstawą do dopytania z powołaniem się na zasady programu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy aparat nadgarstkowy jest równie dokładny jak naramienny?
Nie. Wytyczne zalecają aparaty z mankietem naramiennym². Modele nadgarstkowe są wygodniejsze, ale znacznie bardziej wrażliwe na ułożenie ręki.

Czy mierzyć ciśnienie codziennie?
Przy braku rozpoznanego nadciśnienia codzienny pomiar rzadko jest potrzebny i bywa źródłem niepotrzebnego niepokoju. Wytyczne opisują serie pomiarów przed wizytą, a nie stałą kontrolę bez wskazań².

Dlaczego w gabinecie ciśnienie bywa wyższe niż w domu?
Jest to zjawisko znane i stanowi jeden z powodów, dla których pomiary domowe wchodzą w skład diagnostyki. Oba rodzaje pomiarów niosą informację, którą zestawia lekarz.

Co zrobić po uzyskaniu pojedynczego, wysokiego wyniku?
Odpocznij, powtórz pomiar po kilku minutach i zapisz wynik w dzienniczku kontroli ciśnienia. Przy powtarzających się wysokich wartościach umów wizytę. Przy bardzo wysokich wartościach z objawami, takimi jak silny ból głowy, zaburzenia widzenia czy ból w klatce piersiowej, skorzystaj z pomocy doraźnej bez zwłoki.

Co dalej

Ciśnienie warto czytać razem z lipidogramem, ponieważ oba parametry stanowią filary oceny ryzyka sercowo-naczyniowego przeprowadzanej przez lekarza. Jeśli kwalifikujesz się do programu ChUK, zapytaj o niego w swojej przychodni. Jak przygotować domowe pomiary na wizytę, podpowiada checklista wizyty kontrolnej u lekarza POZ.