Pomiar ciśnienia — jak mierzyć, żeby wynik był wiarygodny

Ciśnieniomierz ma dziś w domu bardzo wiele osób i to dobra wiadomość. Gorsza jest taka, że spora część pomiarów powstaje w sposób, który zniekształca wynik — tuż po wejściu po schodach, z kawą w ręku, na mankiecie nieodpowiedniego rozmiaru. Poniżej zasady, które według polskich wytycznych decydują o tym, czy odczyt cokolwiek znaczy.

Najważniejsze informacje

Pomiar wykonuje się po co najmniej 5 minutach odpoczynku, w pozycji siedzącej z podpartymi plecami.
Na 30 minut przed pomiarem odstaw kawę, papierosy i inne używki.
Ramię z mankietem powinno być rozluźnione i wsparte na poziomie serca.
Rozmiar mankietu trzeba dobrać do obwodu ramienia — to najczęstsze źródło błędu.
Rozpoznanie nadciśnienia opiera się na średniej z wielu pomiarów podczas co najmniej dwóch wizyt, nigdy na jednym odczycie.

Jak przygotować się do pomiaru

Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego określają warunki bardzo konkretnie. Co najmniej 30 minut przed pomiarem należy powstrzymać się od spożywania kawy, palenia papierosów i przyjmowania innych substancji stymulujących. Sam pomiar wykonuje się przynajmniej po pięciominutowym odpoczynku w pozycji siedzącej z podpartymi plecami, w cichym pomieszczeniu, z zachowanym komfortem cieplnym (PTNT 2019).

Tych pięć minut to nie kurtuazja wobec pacjenta, tylko warunek techniczny. Ciśnienie zmienia się z minuty na minutę i po wysiłku potrzebuje czasu, by wrócić do wartości spoczynkowej.

Równie ważne jest ułożenie ramienia. Kończyna, na której wykonywany jest pomiar, powinna być zgięta w łokciu, rozluźniona i wsparta na poziomie serca, a ramię wolne od uciskającej odzieży (PTNT 2019). Podwinięty rękaw swetra działa jak dodatkowa opaska uciskowa i potrafi zmienić odczyt.

Mankiet — najczęstszy błąd

U większości pacjentów stosuje się standardowy mankiet naramienny o szerokości 12–13 cm i długości 35 cm. Przy obwodzie ramienia powyżej 32 cm należy zastosować mankiet większy, a u osób z obwodem poniżej 24 cm — odpowiednio mniejszy (PTNT 2019).

Zbyt wąski mankiet na grubym ramieniu zawyża wynik, zbyt szeroki na szczupłym — zaniża. To najprostsza do usunięcia przyczyna błędnych pomiarów domowych, a jednocześnie ta, o której najrzadziej się myśli przy zakupie aparatu.

Ile pomiarów i na której ręce

W gabinecie wykonuje się przynajmniej trzy pomiary w odstępach 1–2 minut, a wartość wylicza się ze średniej dwóch ostatnich. Jeżeli różnica między poszczególnymi odczytami przekracza 10 mm Hg, należy przeprowadzić dodatkowe pomiary. Za pierwszym razem ciśnienie mierzy się na obu kończynach górnych; przy dalszym monitorowaniu pomiary wykonuje się na tej ręce, na której wartość była wyższa (PTNT 2019).

Rozpoznanie nadciśnienia tętniczego stawia się na podstawie średnich wartości wyliczonych z co najmniej dwóch pomiarów dokonanych podczas co najmniej dwóch różnych wizyt (PTNT 2019). Jeden wysoki odczyt to powód, żeby mierzyć dalej i porozmawiać z lekarzem — nie diagnoza.

Pomiary domowe

Domowa kontrola ciśnienia ma własny protokół. Wytyczne zalecają w pełni automatyczne aparaty z walidacją, z mankietem zakładanym na ramię — nie na nadgarstek. Pomiary prowadzi się przez 6–7 kolejnych dni przed wizytą, minimum trzy dni, wykonując po dwa pomiary w kilkuminutowych odstępach rano i wieczorem, o stałych porach, przed przyjęciem leków i przed jedzeniem (PTNT 2019).

Przy wyliczaniu średniej pomija się wartości z pierwszej doby pomiarów. Pierwszy dzień służy oswojeniu się z aparatem i zwykle daje odczyty wyższe niż kolejne.

Ciekawostka

Domowy ciśnieniomierz dotyczy w Polsce naprawdę dużej grupy osób. W raporcie „NFZ o zdrowiu. Nadciśnienie tętnicze” liczbę dorosłych z nadciśnieniem oszacowano na około 10 milionów — to niemal co trzeci dorosły Polak (NFZ).

Najważniejsza zasada, a bywa pomijana: wartości pomiarów domowych nie powinny służyć do doraźnej modyfikacji terapii przez samego pacjenta (PTNT 2019). Zeszyt z pomiarami jest materiałem na wizytę, a nie instrukcją do samodzielnej zmiany dawki.

Ciśnienie w polskich programach

Pomiar ciśnienia jest elementem obu głównych programów profilaktycznych dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej.

W programie Moje Zdrowie ciśnienie mierzy się podczas wizyty podsumowującej, razem z tętnem, wagą i wzrostem; u osób od 60. roku życia ocenia się dodatkowo funkcje poznawcze (pacjent.gov.pl).

Program profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK) jest adresowany do osób w wieku 35–65 lat, które nie korzystały z tego programu w ciągu ostatnich pięciu lat ani z programu Moje Zdrowie w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Realizuje go lekarz lub pielęgniarka POZ, świadczenia udzielane są bez skierowania, a wszystkie poradnie podstawowej opieki zdrowotnej mają obowiązek realizacji programu (pacjent.gov.pl).

Ten ostatni fakt bywa zaskoczeniem — jeśli w rejestracji usłyszysz, że przychodnia „tego nie robi”, warto zapytać ponownie, powołując się na zasady programu.

Najczęstsze pytania

Czy mierzyć ciśnienie codziennie? Przy braku rozpoznanego nadciśnienia codzienny pomiar rzadko jest potrzebny i bywa źródłem niepotrzebnego niepokoju. Wytyczne opisują serie pomiarów przed wizytą, a nie stałą kontrolę bez wskazań (PTNT 2019). O częstotliwość zapytaj lekarza.

Aparat nadgarstkowy — tak czy nie? Wytyczne zalecają aparaty z mankietem naramiennym. Modele nadgarstkowe są wygodniejsze, ale bardziej wrażliwe na pozycję ręki.

Dlaczego w gabinecie mam wyższe ciśnienie niż w domu? To znane zjawisko i jeden z powodów, dla których pomiary domowe są elementem diagnostyki. Nie chodzi o to, który wynik jest „prawdziwy” — oba niosą informację, którą składa lekarz.

Co zrobić z pojedynczym wysokim odczytem? Odpocząć, powtórzyć pomiar po kilku minutach, zapisać. Przy powtarzających się wysokich wartościach — umówić wizytę. Przy bardzo wysokich wartościach z objawami, takimi jak silny ból głowy, zaburzenia widzenia czy ból w klatce piersiowej, nie czekać i skorzystać z pomocy doraźnej.

Co dalej

Ciśnienie warto czytać razem z lipidogramem — to dwa filary oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, którą przeprowadza lekarz. Jeśli kwalifikujesz się do programu ChUK, zapytaj o niego w swojej przychodni; opiszemy go osobno.