Lipidogram — jakie parametry obejmuje profil lipidowy

Badanie profilu lipidowego, potocznie określane jako badanie poziomu cholesterolu, obejmuje kompleksową ocenę gospodarki tłuszczowej organizmu. Poszczególne wskaźniki ocenia się łącznie i stanowią one podstawę do określenia ryzyka rozwoju chorób układu krążenia².

Najważniejsze informacje

• Standardowy profil lipidowy obejmuje cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL, triglicerydy oraz cholesterol nie-HDL².
• Zgodnie z wytycznymi PTL z 2021 roku rutynowego lipidogramu nie trzeba wykonywać na czczo².
• Instrukcja laboratorium bywa inna niż wytyczne kliniczne i to ona obowiązuje, jeśli tak brzmi zalecenie na skierowaniu⁴.
• Lipidogram jest realizowany w ramach programu Moje Zdrowie oraz programu profilaktyki chorób układu krążenia⁵.
• Wartości docelowe dla frakcji LDL ustala lekarz indywidualnie, na podstawie całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego³.

Parametry wchodzące w skład lipidogramu

Wytyczne postępowania w zaburzeniach lipidowych, przygotowane wspólnie przez Polskie Towarzystwo Lipidologiczne oraz towarzystwa kardiologiczne, diabetologiczne, nadciśnieniowe, lekarzy rodzinnych i diagnostów laboratoryjnych, definiują profil lipidowy jako oznaczenie stężeń triglicerydów, cholesterolu całkowitego, cholesterolu HDL, cholesterolu LDL oraz cholesterolu nie-HDL, a zgodnie ze wskazaniami także apolipoproteiny B i lipoproteiny(a)².

• Cholesterol całkowity (TC): ogólne stężenie cholesterolu we wszystkich frakcjach lipoproteinowych.
• Cholesterol LDL (LDL-C): lipoproteiny o niskiej gęstości, stanowiące podstawowy parametr oceny ryzyka sercowo-naczyniowego oraz główny cel ewentualnej terapii².
• Cholesterol HDL (HDL-C): lipoproteiny o wysokiej gęstości. Oznacza się je rutynowo, jednak wytyczne wskazują, że stężenie HDL nie jest predyktorem ryzyka ani celem leczenia².
• Triglicerydy (TG): tłuszcze proste służące za źródło energii, których wysokie stężenie może wskazywać na zaburzenia metaboliczne.
• Cholesterol nie-HDL: wskaźnik wyliczany ze wzoru TC minus HDL-C, uwzględniający wszystkie aterogenne frakcje cholesterolu.
• Apolipoproteina B (apoB) oraz lipoproteina(a): oznaczenia dodatkowe, wykonywane ze szczególnych wskazań lekarskich.

Standardowy panel zlecany w podstawowej opiece zdrowotnej obejmuje cztery główne wartości: TC, LDL, HDL oraz TG³.

Potoczne określenia „dobry” i „zły cholesterol” są skrótem myślowym. Wytyczne ujmują to ostrożniej: stężenie LDL określa ryzyko sercowo-naczyniowe i stanowi cel leczenia, natomiast ze znaczenia jednej frakcji nie wynika odwrotne działanie drugiej².

Wymóg bycia na czczo — aktualne zalecenia

Wytyczne PTL z 2021 roku stwierdzają, że próbek krwi do badania profilu lipidowego nie trzeba pobierać na czczo, a powtórzenie badania po poście należy rozważyć dopiero przy wysokim stężeniu triglicerydów w próbce pobranej po posiłku. Uzasadnieniem jest to, że badanie powinno odzwierciedlać codzienną aktywność i sposób odżywiania pacjenta².

Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej w instrukcji dla pacjentów wskazuje natomiast zachowanie dwunastogodzinnej przerwy posiłkowej przy zleceniu profilu lipidowego⁴.

Rozstrzygające znaczenie mają zalecenia dołączone do konkretnego skierowania. Obecność glukozy w tym samym pakiecie wymaga postu niezależnie od zasad dotyczących samego lipidogramu. Szerzej omawia to artykuł badanie krwi na czczo.

Jeżeli razem z lipidogramem zlecono morfologię, na jednym wydruku może pojawić się również hematokryt (HCT). Jest to parametr czerwonokrwinkowy, a nie element profilu lipidowego.

Profilaktyka i finansowanie ze środków publicznych

Lipidogram w składzie cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy figuruje w podstawowym pakiecie badań programu Moje Zdrowie. Oznaczenia lipidowe wchodzą także w zakres programu profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK), adresowanego przez NFZ do osób w wieku 35–65 lat⁵. Zakres rozszerzony programu Moje Zdrowie może objąć także enzymy wątrobowe — ich znaczenie wyjaśnia artykuł o podwyższonym ALAT i AspAT.

Poza programami lipidogram zleca lekarz, najczęściej przy ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, kontroli leczenia albo w ramach diagnostyki innych schorzeń.

Warto wiedzieć

Znaczny odsetek populacji nie ma świadomości podwyższonego stężenia cholesterolu. W reprezentatywnym badaniu NATPOL 2011, opublikowanym w „Kardiologii Polskiej”, hipercholesterolemię stwierdzono u 61,1% dorosłych Polaków w wieku 18–79 lat¹.

Interpretacja wyników

W przypadku profilu lipidowego nie stosuje się uniwersalnych norm referencyjnych dla całej populacji. Wartości docelowe, zwłaszcza dla frakcji LDL, różnią się w zależności od oszacowanego całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego³. Ocena uwzględnia wiek pacjenta, wartości ciśnienia tętniczego, obecność cukrzycy, palenie tytoniu oraz historię chorób sercowo-naczyniowych w rodzinie.

Ta sama liczba może więc być satysfakcjonująca u jednej osoby i zdecydowanie zbyt wysoka u innej. Z tego powodu wynik wyrwany z kontekstu potrafi zarówno niepotrzebnie przestraszyć, jak i fałszywie uspokoić, a ocenę ryzyka przeprowadza lekarz.

Najczęściej zadawane pytania

Czy jeden nieprawidłowy wynik oznacza konieczność leczenia?
Nie. Decyzja o leczeniu zależy od całościowej oceny ryzyka, a nie od pojedynczej wartości³. Lekarz może również zalecić powtórzenie badania po pewnym czasie.

Czy przed badaniem lipidogramu można pić alkohol?
PTDL zaleca powstrzymanie się od alkoholu i znacznego wysiłku fizycznego przez 48 godzin przed pobraniem krwi⁴. Przy oznaczeniu triglicerydów zalecenie to ma szczególne uzasadnienie.

Czy zmiana diety na kilka dni przed badaniem ma sens?
Nie. Krótkotrwałe modyfikacje żywieniowe zafałszują obraz codziennego metabolizmu, a wytyczne wprost wskazują, że badanie ma odzwierciedlać zwykłe warunki odżywiania².

Czym różni się lipoproteina(a) od cholesterolu LDL?
Jest to osobna cząstka lipoproteinowa, oznaczana odrębnie i w dużej mierze uwarunkowana genetycznie. W programie Moje Zdrowie badanie lipoproteiny(a) przewidziano jako jednorazowe w określonym przedziale wieku⁵. Różnice wobec LDL i zasadę oznaczania raz w życiu omawia osobny tekst o lipoproteinie(a).

Co dalej

Kompletna ocena ryzyka sercowo-naczyniowego wymaga zestawienia wyników lipidogramu z pomiarami klinicznymi i wywiadem. Zasady rzetelnego pomiaru ciśnienia opisuje osobny tekst, a praktyczne przygotowanie do pobrania zbiera checklista przed pobraniem krwi. Co z profilaktyki sercowo-naczyniowej przysługuje w kolejnych dekadach, porządkuje artykuł o badaniach po 40. roku życia.