Cukrzyca typu 2: jak wykryć ją, zanim da objawy

W 2023 roku cukrzyca była w Polsce przyczyną 9 717 zgonów¹; pełne zestawienie zawiera artykuł o najczęstszych przyczynach zgonów w Polsce. Cukrzycę typu 2, którą ma około 90% chorych⁶, można jednak wykryć prostym badaniem krwi, a jej wczesny etap, stan przedcukrzycowy, da się cofnąć^8,9. Ponieważ cukrzyca typu 2 rozwija się latami bez wyraźnych objawów, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca badanie w jej kierunku po 45. roku życia co 3 lata, a w grupach ryzyka co roku².

Najważniejsze informacje

W Polsce na cukrzycę choruje ponad 3 mln osób, a kolejne 5 mln może mieć stan przedcukrzycowy³.
Według szacunku z 2018 roku nawet 1 mln chorych nie wiedział o swojej chorobie⁵.
Cukrzyca typu 2 może rozwijać się latami bez wyraźnych objawów⁸.
Badanie w kierunku cukrzycy zaleca się co 3 lata po 45. roku życia i co roku u osób z grup ryzyka, niezależnie od wieku².
Stan przedcukrzycowy nie daje konkretnych objawów; odpowiednia dieta i więcej ruchu mogą go cofnąć⁹.
Glukoza jest w podstawowym zakresie bezpłatnego programu Moje Zdrowie dla dorosłych od 20. roku życia^12,3.

Cukrzyca typu 2 — co to jest i ilu Polaków na nią choruje

Cukrzyca typu 2 jest przewlekłą chorobą, w której trzustka stopniowo traci zdolność do prawidłowego wydzielania insuliny, a tkanki słabiej na nią reagują (insulinooporność)². Skutkiem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi. To najczęstszy typ cukrzycy⁴: ma ją około 90% chorych, a wśród pozostałych przeważa cukrzyca typu 1, choroba autoimmunologiczna o innym mechanizmie⁶.

Szacuje się, że w Polsce na cukrzycę choruje ponad 3 mln osób³. Choroba rozwija się powoli i wiele osób nie wie, że choruje⁴. W 2018 roku szacowano, że dotyczy to nawet 1 mln osób⁵.

Dlaczego cukrzyca typu 2 rozwija się latami bez objawów

Cukrzyca typu 2 długo nie daje objawów, ponieważ przez lata trzustka wytwarza coraz więcej insuliny i w ten sposób utrzymuje glukozę w normie⁷. W powstawaniu choroby biorą udział dwa czynniki: genetyczny, na który nie ma się wpływu, i modyfikowalny, czyli otyłość⁷. Głównym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi cukrzycy typu 2 jest insulinooporność¹⁰.

Choroba rozwija się etapami:

Insulinooporność. Tkanki gorzej reagują na insulinę, więc trzustka musi jej wytwarzać coraz więcej, żeby utrzymać prawidłowe stężenie glukozy⁷.
Wyczerpywanie trzustki. Po kilku–kilkunastu latach komórki beta trzustki się wyczerpują i wytwarzają coraz mniej insuliny, a glukoza zaczyna rosnąć⁷.
Cukrzyca. Dopóki glukoza nie jest bardzo wysoka, choroba zwykle nadal nie daje objawów⁷.

Objawy cukrzycy typu 2 bywają łagodne i mogą pozostać niezauważone przez kilka lat. Dlatego chorobę rozpoznaje się czasem dopiero wtedy, gdy są już powikłania¹¹. Z tego samego powodu PTD uznaje badania przesiewowe w grupach ryzyka za konieczne: u większości osób nie ma objawów podwyższonej glukozy².

Co niszczy nierozpoznana cukrzyca

Długo utrzymująca się wysoka glukoza uszkadza zwłaszcza oczy, nerki, nerwy, serce i naczynia krwionośne^2,4. Stan nerek pokazuje między innymi kreatynina z eGFR, która także należy do podstawowego zakresu programu Moje Zdrowie¹².

Kto ma podwyższone ryzyko cukrzycy typu 2

PTD zaleca badanie w kierunku cukrzycy wszystkim osobom po 45. roku życia, a niezależnie od wieku także osobom z czynnikami ryzyka zebranymi w tabeli².

Czynnik ryzyka	Rodzaj czynnika	Co z niego wynika
Wiek powyżej 45 lat	niezależny od nas	badanie co 3 lata
Cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa	niezależny od nas	badanie co roku
Przebyta cukrzyca ciążowa albo urodzenie dziecka o masie powyżej 4000 g	niezależny od nas	badanie co roku
Zespół policystycznych jajników	choroba współistniejąca	badanie co roku
Nadwaga lub otyłość: BMI od 25 kg/m² albo obwód talii od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn	modyfikowalny	badanie co roku
Mała aktywność fizyczna	modyfikowalny	badanie co roku
Stan przedcukrzycowy stwierdzony w poprzednim badaniu	modyfikowalny, można go cofnąć	badanie co roku
Nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, choroba serca i naczyń	choroby współistniejące	badanie co roku

Cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 w przyszłości¹¹, a PTD zaleca kobietom po cukrzycy ciążowej coroczne badanie². Czynnik ryzyka nie oznacza choroby, ale jest powodem, by badać się regularnie, a nie dopiero wtedy, gdy coś zacznie dolegać.

Stan przedcukrzycowy — co oznacza i czy można go cofnąć

Stan przedcukrzycowy oznacza, że glukoza jest już wyższa niż prawidłowa, ale nie spełnia jeszcze kryteriów cukrzycy. PTD obejmuje tym pojęciem nieprawidłową glikemię na czczo i nieprawidłową tolerancję glukozy w teście obciążenia². Progi liczbowe i sposób odczytania wyniku opisuje artykuł o badaniu glukozy we krwi.

Stan przedcukrzycowy nie daje konkretnych objawów, a chory czuje się dobrze⁹. Bez zmian w stylu życia praktycznie nieuchronnie prowadzi do cukrzycy⁹.

Odpowiednia dieta i większa aktywność fizyczna mogą jednak cofnąć stan przedcukrzycowy i zapobiec cukrzycy typu 2 albo mocno spowolnić jej rozwój⁹. Regularne badania pozwalają ten etap uchwycić, a dzięki temu opóźnić lub zahamować chorobę⁸. Osobom ze stanem przedcukrzycowym PTD zaleca²:

co najmniej 150 minut aktywności fizycznej tygodniowo,
przy nadwadze lub otyłości zmniejszenie masy ciała o co najmniej 7% w ciągu roku i utrzymanie tej zmiany.

O tym, czy potrzebne jest coś więcej niż zmiana stylu życia, decyduje lekarz.

Jakie badania wykrywają cukrzycę typu 2

Na początek wystarczy oznaczenie glukozy na czczo w laboratorium. NFZ nazywa je najprostszym i najbardziej miarodajnym sposobem wykrycia cukrzycy⁸. PTD wymienia trzy badania przesiewowe: glukozę na czczo, doustny test obciążenia glukozą (OGTT) i hemoglobinę glikowaną (HbA1c)². Insulina na czczo i wskaźnik HOMA-IR służą do oceny insulinooporności¹⁰.

Badanie	Rola w wykrywaniu cukrzycy typu 2	Więcej
Glukoza na czczo	podstawowe badanie przesiewowe, od którego zwykle się zaczyna	glukoza we krwi
Doustny test obciążenia glukozą (OGTT)	najczulsza metoda wykrywania stanu przedcukrzycowego	krzywa cukrowa
Hemoglobina glikowana (HbA1c)	badanie przesiewowe; gdy wskazuje na stan przedcukrzycowy, oznacza się glukozę na czczo, a najlepiej wykonuje OGTT	hemoglobina glikowana
Insulina na czczo i wskaźnik HOMA-IR	ocena insulinooporności; nie należą do badań przesiewowych w kierunku cukrzycy	HOMA-IR

Czego jeden wynik nie rozstrzyga

Pojedynczy podwyższony wynik glukozy na czczo nie jest rozpoznaniem. Do rozpoznania cukrzycy na tej podstawie potrzebne jest dwukrotne potwierdzenie². Kryteria rozpoznania dotyczą glukozy oznaczonej w osoczu krwi żylnej w laboratorium², więc pomiar glukometrem z palca nie zastępuje badania. Prawidłowy wynik również nie jest ostateczny, dlatego PTD zaleca powtarzanie badania w stałych odstępach². Wynik warto omówić z lekarzem, który zestawi go z czynnikami ryzyka i wcześniejszymi pomiarami.

Jak często badać glukozę i gdzie zrobić to bezpłatnie

Najprościej zacząć od bezpłatnego programu Moje Zdrowie, dostępnego dla dorosłych od 20. roku życia³. Glukoza należy w nim do zakresu podstawowego, który przysługuje każdemu, kto wypełni ankietę¹². Częstotliwość dalszych badań zależy od wieku i czynników ryzyka², a ankietę w programie wypełnia się co 5 lat w wieku 20–49 lat i co 3 lata od 50. roku życia¹².

Sytuacja	Jak często badać według PTD	Gdzie bezpłatnie
Osoba poniżej 45 lat bez czynników ryzyka	zalecenia PTD nie wyznaczają stałego odstępu	Moje Zdrowie: ankieta co 5 lat w wieku 20–49 lat
Osoba po 45. roku życia bez czynników ryzyka	co 3 lata	Moje Zdrowie: co 5 lat do 49. roku życia, co 3 lata od 50. roku życia; POZ przy wskazaniach
Co najmniej jeden czynnik ryzyka, w każdym wieku	co roku	POZ, na zlecenie lekarza

Poza programem glukozę, test obciążenia glukozą i hemoglobinę glikowaną może zlecić lekarz POZ¹³. Decyduje o tym na podstawie wskazań medycznych, a nie na prośbę pacjenta¹³, dlatego na wizycie warto powiedzieć o czynnikach ryzyka z tabeli wyżej. Odpłatnie glukozę na czczo można oznaczyć w laboratorium bez skierowania.

Objawy, przy których nie warto czekać na badanie przesiewowe

Gdy glukoza jest już wyraźnie podwyższona, cukrzyca może dawać objawy. Wtedy nie należy czekać na kolejne badanie przesiewowe, tylko zgłosić się do lekarza POZ. Na cukrzycę mogą wskazywać²:

oddawanie dużych ilości moczu,
wzmożone pragnienie,
chudnięcie bez odchudzania się,
osłabienie i wzmożona senność,
ropne zmiany na skórze,
stany zapalne narządów moczowo-płciowych.

Brak tych objawów nie wyklucza cukrzycy typu 2, ponieważ na początku zwykle ich nie ma⁷.

Najczęstsze pytania

Czy cukrzyca typu 2 jest uleczalna?
Cukrzyca typu 2 jest chorobą przewlekłą i postępującą². Leczenie pozwala uniknąć jej skutków albo je opóźnić¹¹, a jego sposób dobiera lekarz. Inaczej jest ze stanem przedcukrzycowym, który zmiana stylu życia może cofnąć⁹.

Czy cukrzyca typu 2 dotyczy tylko osób starszych?
Nie. Najczęściej chorują osoby w średnim i starszym wieku, ale chorobę coraz częściej rozpoznaje się u młodszych⁸. Dlatego PTD zaleca coroczne badanie osobom z czynnikami ryzyka, na przykład z otyłością lub cukrzycą w rodzinie, bez względu na wiek².

Co dalej

Jeśli glukoza nie była badana od kilku lat, najłatwiej wypełnić ankietę Moje Zdrowie na Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP albo w przychodni POZ; na jej podstawie przychodnia wystawia skierowania na badania¹². Wynik spoza zakresu referencyjnego laboratorium omów z lekarzem POZ, zamiast interpretować go samodzielnie. Przy co najmniej jednym czynniku ryzyka powiedz o nim lekarzowi; PTD zaleca wtedy coroczne badanie². Stan przedcukrzycowy to sygnał do zmiany stylu życia i regularnych badań.