Badanie glukozy we krwi — na czym polega i dlaczego liczy się „na czczo”

Oznaczenie glukozy jest jednym z najprostszych badań laboratoryjnych i jednocześnie takim, w którym najwięcej zależy od przygotowania. Kanapka zjedzona w drodze do punktu pobrań potrafi zmienić wynik na tyle, że przestaje on odpowiadać na pytanie, które postawił lekarz.

Najważniejsze informacje

Glikemia na czczo to pomiar stężenia glukozy w próbce krwi pobranej po 8–14 godzinach od ostatniego posiłku.
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca badanie w kierunku cukrzycy raz na trzy lata u każdej osoby po 45. roku życia, a co roku — u osób z grup ryzyka.
Oznaczenie glukozy wchodzi w skład podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie.
Rozpoznanie cukrzycy nigdy nie opiera się na jednym pomiarze zrobionym „przy okazji” — wymaga potwierdzenia i oceny lekarza.

Co mierzy to badanie

Glukoza jest podstawowym paliwem dla komórek, a jej stężenie we krwi podlega stałej regulacji hormonalnej. Pomiar wykonany po nocnej przerwie w jedzeniu pokazuje, jak organizm radzi sobie z utrzymaniem tego poziomu wtedy, gdy nie dostaje nic z zewnątrz. Dlatego właśnie mówi się o glikemii „na czczo” — nie z przekory wobec pacjentów, tylko dlatego, że bez wspólnego punktu odniesienia wyniki przestają być porównywalne.

Krew pobiera się zwykle z żyły. Badanie z palca za pomocą glukometru to co innego: bywa przydatne w codziennej kontroli u osób z cukrzycą, ale nie jest podstawą rozpoznania.

Ile godzin bez jedzenia

Zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego definiują glikemię na czczo jako oznaczenie w próbce pobranej 8–14 godzin od ostatniego posiłku (PTD). To przedział, nie jedna liczba — dolna granica mówi, kiedy pomiar zaczyna być miarodajny, górna przypomina, że nie ma sensu głodzić się dłużej.

PTDL zaleca dodatkowo pobieranie krwi rano, między 7:00 a 9:00, po standardowym wypoczynku nocnym i po co najmniej piętnastu minutach odpoczynku przed samym nakłuciem (PTDL). Te dwa zalecenia dobrze się uzupełniają: jedno pilnuje przerwy w jedzeniu, drugie — warunków, w jakich stawiasz się na badanie.

Więcej o samym poście napisaliśmy w tekście o tym, czy trzeba być na czczo, a pozostałe elementy przygotowania zebraliśmy w checkliście przed pobraniem krwi.

Komu i jak często — zalecenia towarzystwa

Trzeba tu wprowadzić rozróżnienie, które łatwo przeoczyć. Badanie glukozy nie jest populacyjnym programem przesiewowym w takim sensie jak mammografia czy kolonoskopia, do których NFZ zaprasza konkretne roczniki. Jest natomiast przedmiotem zalecenia towarzystwa naukowego.

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca przeprowadzanie badania w kierunku cukrzycy raz na trzy lata u każdej osoby powyżej 45. roku życia. Niezależnie od wieku badanie należy według PTD wykonywać co roku u osób z określonych grup ryzyka (PTD). Wymienione są tam m.in.:

nadwaga lub otyłość;
cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa;
mała aktywność fizyczna;
wcześniej stwierdzony stan przedcukrzycowy;
przebyta cukrzyca ciążowa lub urodzenie dziecka o masie powyżej 4000 g;
nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, zespół policystycznych jajników, choroba układu sercowo-naczyniowego.

Ta lista jest fragmentem dokumentu adresowanego do lekarzy i nie służy do tego, żeby zakwalifikować się do badania samodzielnie. Jeśli rozpoznajesz w niej swoją sytuację, to dobry argument, by poruszyć temat na najbliższej wizycie — nie zaś podstawa do wypisania sobie skierowania.

Glukoza w programie Moje Zdrowie

Stężenie glukozy we krwi jest wymienione wśród badań podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie, razem z morfologią, lipidogramem, kreatyniną z eGFR, TSH i badaniem ogólnym moczu (NFZ). Program jest bezpłatny, realizowany w podstawowej opiece zdrowotnej i nie wymaga skierowania — wymaga natomiast wypełnienia ankiety i posiadania wybranego lekarza POZ.

Poza programem oznaczenie glukozy zleca lekarz, gdy uzna to za potrzebne: w ramach opieki POZ, badań okresowych albo diagnostyki konkretnych objawów.

Ciekawostka

Skala, o której mówimy, jest większa, niż się wydaje. W raporcie „NFZ o zdrowiu. Cukrzyca” liczbę chorych w Polsce oszacowano na 2,86 mln osób w 2018 roku, czyli około 9% populacji — a w ciągu pięciu lat liczba rozpoznań wzrosła o 13,7% (NFZ).

Czego to badanie nie rozstrzyga samo

Pojedynczy pomiar to punkt na osi czasu, a nie rozpoznanie. Medycyna Praktyczna przypomina, że przy podwyższonej wartości na czczo do rozpoznania cukrzycy wymagane jest dwukrotne oznaczenie (mp.pl). Lekarz dysponuje też innymi narzędziami: testem obciążenia glukozą, oznaczeniem hemoglobiny glikowanej, oceną objawów.

Działa to również w drugą stronę. Wynik mieszczący się w zakresie referencyjnym nie zwalnia z dbania o czynniki ryzyka ani nie oznacza, że temat jest zamknięty na zawsze — stąd zalecane przez PTD powtarzanie badania co pewien czas.

Najczęstsze pytania

Czy mogę wypić wodę przed badaniem glukozy? Woda niegazowana bez dodatków zwykle nie stanowi problemu i bywa wręcz wskazana, bo ułatwia pobranie. Kawa, herbata z cukrem, soki i „tylko jeden cukierek” to już przerwanie postu. W razie wątpliwości zapytaj w laboratorium.

Zjadłem kolację o 23:00, badanie mam o 8:00. Czy to wystarczy? To dziewięć godzin, czyli mieści się w przedziale 8–14 godzin wskazanym przez PTD (PTD). Jeśli na zleceniu są inne oznaczenia, sprawdź, czy nie mają własnych wymagań.

Czy przyjąć poranne leki przed pobraniem? Leków przewlekłych nie odstawia się samodzielnie. Jeżeli masz wątpliwość, czy konkretny preparat przyjąć przed badaniem, czy po nim, ustal to wcześniej z lekarzem — piszemy o tym w tekście o lekach i suplementach przed badaniem.

Czy stres podnosi glukozę? Silny stres uruchamia hormony, które podnoszą stężenie glukozy, więc teoretycznie tak. W praktyce dla wyniku badania profilaktycznego dużo większe znaczenie ma to, czy zachowałeś przerwę posiłkową i czy odpocząłeś przed pobraniem, niż to, czy zdenerwowałeś się w kolejce.

Co dalej

Pojedyncza liczba wyrwana z kontekstu niewiele wnosi, dlatego wynik oznaczenia glukozy warto omówić razem z resztą pakietu. Jeśli masz w domu starsze badania, weź je ze sobą: dwa pomiary odległe o rok mówią lekarzowi więcej niż jeden najświeższy.