Badanie glukozy we krwi - dlaczego na czczo?

Pomiar stężenia glukozy na czczo jest jednym z najczęściej wykonywanych badań krwi i stanowi podstawę diagnostyki zaburzeń gospodarki węglowodanowej oraz cukrzycy³. Glikemię na czczo oznacza się w próbce pobranej po 8–14 godzinach od ostatniego posiłku, dlatego przestrzeganie zasad przygotowania decyduje o wiarygodności wyniku².

Najważniejsze informacje

Glikemia na czczo oznacza pomiar glukozy w próbce krwi pobranej po 8–14 godzinach od ostatniego posiłku².
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca badanie w kierunku cukrzycy co 3 lata u każdej osoby po 45. roku życia oraz co roku u osób z grup zwiększonego ryzyka².
Oznaczenie glukozy wchodzi w skład podstawowego pakietu badań programu Moje Zdrowie⁵.
Rozpoznanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej wymaga interpretacji lekarskiej i zwykle powtórzenia pomiaru lub wykonania badań dodatkowych³.

Co mierzy badanie glukozy

Glukoza jest głównym źródłem energii dla komórek, a jej stężenie we krwi podlega stałej regulacji hormonalnej. Pomiar wykonany po nocnej przerwie w jedzeniu pokazuje, jak organizm utrzymuje ten poziom wtedy, gdy nie dostaje niczego z zewnątrz. Bez wspólnego punktu odniesienia wyniki różnych osób i różnych dni przestają być porównywalne, dlatego badanie wykonuje się na czczo.

Diagnostyczne oznaczenie glukozy wykonuje się z krwi żylnej pobranej w laboratorium. Pomiar glukometrem z krwi włośniczkowej służy do codziennej samokontroli osób z cukrzycą, a nie do stawiania rozpoznania.

Ile godzin przerwy przed badaniem glukozy

Zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego definiują glikemię na czczo jako oznaczenie w próbce pobranej 8–14 godzin od ostatniego posiłku². Wskazany zakres jest przedziałem, a nie jedną liczbą: dolna granica wyznacza moment, od którego pomiar staje się miarodajny, górna przypomina, że dłuższe głodzenie nie poprawia wyniku.

Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej wskazuje dodatkowo, aby pobranie krwi odbywało się⁴:

w godzinach porannych, najlepiej między 7:00 a 9:00,
po standardowym wypoczynku nocnym,
po odczekaniu około 15 minut w pozycji siedzącej bezpośrednio przed pobraniem.

Oba zalecenia się uzupełniają: pierwsze porządkuje przerwę w jedzeniu, drugie warunki samego pobrania. Szczegółowe wskazówki dotyczące postu i nawodnienia zawiera artykuł o tym, czy trzeba być na czczo, a pełny wykaz zaleceń zbiera checklista przed pobraniem krwi.

Komu i jak często według wytycznych PTD

Badanie glukozy nie jest populacyjnym programem przesiewowym w takim sensie jak mammografia czy kolonoskopia, do których NFZ zaprasza konkretne roczniki. Stanowi natomiast przedmiot zalecenia towarzystwa naukowego²:

Co 3 lata u wszystkich osób, które ukończyły 45. rok życia.
Co rok u osób z grup ryzyka, niezależnie od wieku.

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania na cukrzycę PTD zalicza²:

nadwagę lub otyłość,
cukrzycę u rodziców lub rodzeństwa,
małą aktywność fizyczną,
wcześniej rozpoznany stan przedcukrzycowy,
przebytą cukrzycę ciążową lub urodzenie dziecka o masie ciała powyżej 4000 g,
nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, zespół policystycznych jajników oraz choroby układu sercowo-naczyniowego.

Lista pochodzi z dokumentu adresowanego do lekarzy i nie służy do samodzielnej kwalifikacji na badanie. Rozpoznanie własnej sytuacji na tej liście jest dobrym powodem, aby poruszyć temat na najbliższej wizycie.

Glukoza w programie Moje Zdrowie

Oznaczenie stężenia glukozy jest świadczeniem gwarantowanym w ramach pakietu profilaktycznego Moje Zdrowie, obok morfologii, lipidogramu, kreatyniny z eGFR, TSH i badania ogólnego moczu — pełny wykaz badań programu obejmuje także zakres rozszerzony, między innymi enzymy wątrobowe ALAT i AspAT⁵. Program jest bezpłatny, realizowany w podstawowej opiece zdrowotnej i nie wymaga skierowania, wymaga natomiast wypełnienia ankiety zdrowotnej i posiadania wybranego lekarza POZ.

Poza programem oznaczenie glukozy zleca lekarz podstawowej opieki zdrowotnej w ramach rutynowej kontroli, badań okresowych albo diagnostyki konkretnych objawów.

Warto wiedzieć

Cukrzyca należy do najczęstszych schorzeń metabolicznych. W raporcie „NFZ o zdrowiu. Cukrzyca” liczbę chorych w Polsce oszacowano na 2,86 mln osób w 2018 roku, czyli około 9% populacji, a w ciągu pięciu lat liczba rozpoznań wzrosła o 13,7%¹.

Czego pojedynczy pomiar nie rozstrzyga

Jednorazowy pomiar glukozy jest punktem na osi czasu, a nie rozpoznaniem. Przy podwyższonej wartości na czczo do rozpoznania cukrzycy wymagane jest dwukrotne oznaczenie³. Lekarz dysponuje też innymi narzędziami: doustnym testem obciążenia glukozą (OGTT), czyli krzywą cukrową, oznaczeniem hemoglobiny glikowanej HbA1c odzwierciedlającej średnie stężenie glukozy z ostatnich tygodni, oceną objawów, a przy podejrzeniu insulinooporności także oznaczeniem insuliny na czczo i wskaźnikiem HOMA-IR.

Zależność działa również w drugą stronę. Wynik mieszczący się w zakresie referencyjnym nie zwalnia z dbania o czynniki ryzyka i nie zamyka tematu na stałe, stąd zalecane przez PTD powtarzanie badania co pewien czas².

Najczęściej zadawane pytania

Czy przed badaniem glukozy można pić wodę?
Tak. Woda niegazowana bez dodatków nie przerywa postu i ułatwia pobranie krwi. Kawa, herbata z cukrem, soki i słodycze przerywają post, dlatego należy ich unikać.

Zjadłem kolację o 23:00, badanie mam o 8:00. Czy to wystarczy?
Tak, dziewięć godzin mieści się w przedziale 8–14 godzin wskazanym przez PTD². Jeśli na skierowaniu są inne oznaczenia, sprawdź, czy nie mają własnych wymagań.

Czy w dniu badania należy przyjąć stałe leki?
Leków przewlekłych nie odstawia się samodzielnie. Jeżeli masz wątpliwość, czy konkretny preparat przyjąć przed badaniem, czy po nim, ustal to wcześniej z lekarzem. Temat rozwija artykuł o lekach i suplementach przed badaniem.

Czy stres wpływa na poziom glukozy?
Silny stres emocjonalny lub fizyczny uruchamia hormony podnoszące stężenie glukozy, między innymi kortyzol i adrenalinę. Z tego powodu zaleca się kilkunastominutowy odpoczynek przed pobraniem⁴.

Co dalej

Ocena gospodarki węglowodanowej stanowi element szerszego bilansu zdrowia, dlatego wynik warto omówić razem z pozostałymi wskaźnikami metabolicznymi, przede wszystkim z lipidogramem. Jeśli masz w domu starsze wyniki, weź je na wizytę: dwa pomiary odległe o rok mówią lekarzowi więcej niż jeden najświeższy.