Rak prostaty: objawy i badanie prostaty w jakim wieku

Rak prostaty we wczesnym stadium w większości przypadków nie daje żadnych objawów, a pierwsze dolegliwości, takie jak trudności w oddawaniu moczu, słabszy strumień czy częstomocz, przypominają łagodny rozrost prostaty i zwykle mają inną przyczynę niż nowotwór¹. To najczęściej rozpoznawany nowotwór u mężczyzn: odpowiada za 24,5% ich zachorowań i 11% zgonów nowotworowych¹⁸, a w 2023 roku zmarło z jego powodu w Polsce 5862 mężczyzn¹⁷. Zwykle rozwija się bardzo powoli¹, a wykryty, zanim da przerzuty, ma bardzo dobre rokowanie⁶, dlatego o badaniu PSA warto porozmawiać z lekarzem po 50. roku życia, a przy obciążeniu rodzinnym wcześniej².

Najważniejsze informacje

Od pojawienia się pierwszych komórek nowotworowych do objawów może minąć nawet kilkanaście lat¹.
Kłopoty z oddawaniem moczu w większości mają inną przyczynę niż rak, ale zawsze wymagają wizyty u lekarza¹. Łagodny rozrost prostaty nie zwiększa ryzyka raka⁹.
Bez dolegliwości i bez zwiększonego ryzyka pierwsze PSA wykonuje się po 50. roku życia, gdy na raka prostaty chorował ojciec lub brat, po 45., a u nosicieli mutacji BRCA2 po 40.².
PSA i badanie palcem przez odbyt (per rectum) wykonuje się łącznie, a raka rozpoznaje się dopiero w biopsji^2,7.
Rezonans magnetyczny prostaty pozwala części mężczyzn uniknąć niepotrzebnej biopsji³.
W Polsce nie ma osobnego programu badań przesiewowych w kierunku raka prostaty⁷, ale PSA może bezpłatnie zlecić lekarz rodzinny¹⁴, a do urologa potrzebne jest skierowanie⁷.

Czy rak prostaty daje objawy

W większości przypadków wczesny rak prostaty nie daje żadnych objawów¹. Prostata, czyli gruczoł krokowy, ma wielkość orzecha włoskiego, leży tuż pod pęcherzem moczowym i otacza cewkę moczową, którą odpływa mocz¹⁰. W początkowym stadium, które może trwać wiele lat, nowotwór jest ograniczony do prostaty i niczego nie powoduje⁸. Pierwsze dolegliwości pojawiają się dopiero wtedy, gdy zmieniony gruczoł zaczyna uciskać sąsiednie narządy⁶.

Rak prostaty zwykle rośnie bardzo powoli¹, a dzięki badaniu PSA nawet 75% przypadków rozpoznaje się, zanim pojawią się dolegliwości⁶. Powolny przebieg ma też drugą stronę. U większości mężczyzn po 80. roku życia stwierdza się w badaniach pośmiertnych bezobjawowe ogniska raka prostaty, a przeważająca większość z nich umiera z innych przyczyn. U większości chorych nowotwór nigdy nie zacznie dawać objawów⁴. Brak dolegliwości nie wyklucza więc raka, a wykryty rak nie zawsze zagraża życiu.

Gruczolakorak prostaty: co oznacza ta nazwa

Gruczolakorak (rak gruczołowy) to najczęstsza postać raka prostaty, a nie osobna choroba. Gruczolakorakami jest 95% nowotworów złośliwych prostaty⁸.

Objawy raka prostaty: pierwsze i późniejsze

Pierwsze objawy raka prostaty dotyczą oddawania moczu i mogą przypominać łagodny rozrost gruczołu krokowego¹. Wraz z rozwojem choroby dochodzą kolejne dolegliwości.

Etap choroby	Możliwe objawy
Pierwsze objawy	trudności w oddawaniu moczu, osłabienie strumienia moczu, gwałtowne parcie na pęcherz, częstomocz¹; wstawanie w nocy, by oddać mocz, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, wąski strumień, czasem krwinki czerwone w moczu⁸
Rak powiększa się miejscowo	trudność w uzyskaniu wzwodu, ból podczas wytrysku; później obrzęk nogi (zwykle jednej), ból krocza i okolicy lędźwiowej, zmiana rytmu wypróżnień, spadek masy ciała¹; zaleganie moczu w pęcherzu⁸
Przerzuty	przerzuty odległe są zwykle w kościach: ból kości, objawy ucisku rdzenia kręgowego, rzadziej złamania¹

Pierwsze sygnały choroby wciąż bywają bagatelizowane albo uznawane za wstydliwe, dlatego nawet 10% raków prostaty wykrywa się dopiero w stadium zaawansowanym¹.

Rak prostaty: gdzie boli

Wczesny rak prostaty zwykle nie boli, bo nie daje objawów¹. Ból pojawia się później: w kroczu i okolicy lędźwiowej, gdy nowotwór zajmuje okoliczne tkanki, a przy przerzutach w kościach¹. Jednym z najczęstszych objawów zaawansowanej choroby jest ból w dolnej części pleców, w okolicy kręgosłupa lędźwiowego⁸.

Rak prostaty a łagodny rozrost prostaty

Rak prostaty i łagodny rozrost prostaty to dwie zupełnie różne choroby, choć bywają mylone⁷. Po około 45.–50. roku życia prostata stopniowo się powiększa⁹. W wieku 75 lat powiększoną prostatę ma około 80% mężczyzn, a zaburzenia w oddawaniu moczu około 50%⁹. Łagodny rozrost nie jest nowotworem złośliwym i nie daje przerzutów, ale często wywołuje objawy z układu moczowego⁷.

Łagodny rozrost nie zwiększa ryzyka raka prostaty⁹. Jest jednak najczęstszą przyczyną podwyższonego PSA¹¹. Ponieważ pierwsze objawy obu chorób mogą być podobne¹, ich przyczynę ustala lekarz na podstawie badania.

Kto ma podwyższone ryzyko raka prostaty

Do najważniejszych czynników ryzyka raka prostaty należą wiek i choroba w rodzinie⁷. Rak prostaty rzadko występuje przed 40. rokiem życia, a średni wiek zachorowania to około 70 lat⁴. 82% zachorowań rozpoznaje się po 65. roku życia⁵.

Czynnik ryzyka	Co z tego wynika
Czynniki, na które nie mamy wpływu
Rak prostaty u ojca lub brata: jeden chory krewny I stopnia podwaja ryzyko, dwóch zwiększa je pięciokrotnie, trzech 11-krotnie⁴	pierwsze PSA po 45. roku życia²
Mutacja BRCA2; mutacje BRCA1 i BRCA2 zwiększają też ryzyko raka piersi, jajnika i trzustki¹⁰	pierwsze PSA po 40. roku życia²; o badaniu genetycznym warto porozmawiać z lekarzem genetykiem¹⁰
Pochodzenie afrykańskie⁴	pierwsze PSA po 45. roku życia²
Czynniki, na które mamy wpływ
Palenie zwiększa ryzyko zachorowania i zgonu⁴	rzucenie palenia
Otyłość zwiększa ryzyko, a wyższe BMI wiąże się z większym ryzykiem zgonu z powodu raka prostaty; u otyłych mężczyzn PSA bywa mniej skuteczne⁴	zmniejszenie masy ciała może obniżyć ryzyko⁴
Wysoka ekspozycja zawodowa na pestycydy i kadm⁴	warto powiedzieć o niej lekarzowi
Nie jest czynnikiem ryzyka
Łagodny rozrost prostaty⁹	ryzyko raka jest takie samo jak bez rozrostu

Lekarz pyta nie tylko o raka prostaty w rodzinie, lecz także o inne nowotwory, np. raka piersi, jajnika czy jelita grubego³. Wpływ diety jest niejasny: nie wykazano jednoznacznie, by konkretne produkty powodowały raka prostaty, choć czerwone mięso i tłuszcze trans mogą wiązać się z wyższym ryzykiem⁴.

Badanie prostaty: w jakim wieku i co ile

U mężczyzn bez dolegliwości i bez zwiększonego ryzyka pierwsze badanie PSA wykonuje się po 50. roku życia^2,7. Przy obciążeniu rodzinnym zaczyna się wcześniej. PSA wykonuje się razem z badaniem per rectum, bo samo badanie palcem nie wyklucza raka².

Grupa	Pierwsze badanie	Jak często
Mężczyźni bez dolegliwości i bez zwiększonego ryzyka	po 50. roku życia	odstęp nie dłuższy niż 8 lat; dokładny termin zależy od wyniku PSA i decyzji lekarza
Co najmniej jeden krewny I stopnia z rakiem prostaty albo pochodzenie afrykańskie	po 45. roku życia	co 2 lata
Nosiciele mutacji BRCA2	po 40. roku życia	co 2 lata

Źródło tabeli: ².

Odstęp między badaniami zależy od ryzyka i pierwszego wyniku PSA. O rozpoczęciu badań i ich harmonogramie decyduje lekarz, który bierze pod uwagę także sprawność i oczekiwaną długość życia².

Dlaczego o PSA decyduje się razem z lekarzem

Badanie PSA wykrywa także nowotwory, które nigdy by nie zagroziły. Badania przesiewowe mogą wykryć wiele raków nieistotnych klinicznie, a to może prowadzić do niepotrzebnego leczenia i pogorszenia jakości życia². Nie każdy mężczyzna z wyższym PSA ma raka prostaty i nie każdy rak prostaty wymaga leczenia⁷. Część chorych zamiast leczenia ma ścisłą obserwację z regularnym oznaczaniem PSA, a u odpowiednio dobranych chorych nie pogarsza to rokowania⁸. Wczesne wykrycie raka prostaty daje z kolei szansę na trwałe wyleczenie⁷.

Dlatego decyzję o badaniu podejmuje się wspólnie z lekarzem, po omówieniu korzyści i możliwych niekorzystnych skutków¹¹, a mężczyzna bez dolegliwości powinien wcześniej wiedzieć, co będzie się działo po otrzymaniu wyniku⁷. Przygotowanie do oznaczenia i czytanie wyniku opisujemy w artykule o badaniu PSA.

Badania prostaty: jak wygląda diagnostyka

Diagnostyka raka prostaty zaczyna się od rozmowy z lekarzem o objawach i chorobach w rodzinie oraz od dwóch prostych badań: oznaczenia PSA we krwi i badania palcem przez odbyt. Ich wyniki pokazują, czy potrzebny jest rezonans magnetyczny lub biopsja³.

Badanie prostaty z krwi (PSA)

Badanie prostaty z krwi to oznaczenie PSA, białka wytwarzanego przez prostatę. Podwyższone PSA nie oznacza jeszcze raka: rośnie też przy zapaleniu i łagodnym rozroście prostaty oraz po zabiegach w jej okolicy³, a także po badaniu per rectum¹¹. Z kolei blisko 20% chorych na raka prostaty ma prawidłowe PSA, dlatego oznacza się je łącznie z badaniem per rectum³.

Jak wygląda badanie prostaty per rectum i czy boli

Badanie per rectum może wywołać lekki dyskomfort¹³. Pacjent leży na boku albo pochyla się nad leżanką. Lekarz w rękawiczce wprowadza do odbytnicy palec pokryty żelem i prosi o głęboki wdech¹³. Ocenia wielkość, twardość i powierzchnię tylnej części prostaty, która przylega do odbytnicy. Właśnie tam umiejscawia się większość zmian nowotworowych³.

Wstyd przed tym badaniem jest częsty, ale niesłuszny⁷. Nieprawidłowy wynik per rectum, tak jak podwyższone PSA, jest wskazaniem do dalszej diagnostyki³.

Rezonans prostaty

Wieloparametryczny rezonans magnetyczny prostaty (mpMRI) pomaga ocenić, czy rzeczywiście rozwija się nowotwór, zlokalizować podejrzane ogniska i sprawdzić, czy nie ma przerzutów³. Pozwala z około 90-procentową pewnością wykluczyć klinicznie istotnego raka bez biopsji, dzięki czemu nawet 25% mężczyzn z podejrzeniem nowotworu może uniknąć niepotrzebnej biopsji³. Zmiany opisuje się w pięciostopniowej skali PI-RADS³.

Biopsja prostaty

Biopsja jest podstawą rozpoznania raka prostaty³. Wykonuje się ją pod kontrolą USG lub rezonansu⁷, gdy rezonans pokazuje zmiany podejrzane o istotnego raka. Lekarz pobiera igłą wycinki z podejrzanych miejsc i z całej prostaty. Obecnie preferuje się wkłucie przez krocze zamiast przez odbytnicę, bo wiąże się z mniejszą liczbą zakażeń³. Przed biopsją czasem trzeba na pewien czas odstawić niektóre leki, a o przygotowaniu informuje lekarz¹². Leków nie odstawiaj na własną rękę.

Badania prostaty na NFZ: PSA, urolog i brak programu przesiewowego

W Polsce nie prowadzi się systematycznych badań przesiewowych w kierunku raka prostaty z oceną PSA⁷. PSA można jednak zrobić bezpłatnie na zlecenie lekarza rodzinnego¹⁴, a mężczyźni po 50. roku życia dostają je w programie Moje Zdrowie¹⁵.

Badanie lub wizyta	Bezpłatnie na NFZ	Więcej
PSA całkowity	na zlecenie lekarza POZ¹⁴; w Moje Zdrowie dla mężczyzn po 50. roku życia, co 3 lata, w zakresie rozszerzonym zależnym od wieku i ankiety¹⁵	PSA, zakres Moje Zdrowie
Badanie ogólne moczu	na zlecenie lekarza POZ¹⁴; zlecane przy kłopotach z oddawaniem moczu⁹	badanie ogólne moczu
USG brzucha ze wstępną oceną prostaty	na zlecenie lekarza POZ¹⁴	—
Wizyta u urologa (m.in. badanie per rectum)	skierowanie od lekarza rodzinnego⁷	—
Rezonans, biopsja	skierowanie od lekarza specjalisty, który prowadzi diagnostykę¹⁶	—

Urologa nie ma wśród specjalistów przyjmujących bez skierowania, czyli ginekologa-położnika, onkologa, psychiatry, dentysty i wenerologa¹⁶. Prywatnie PSA można oznaczyć w laboratorium; pakiety badań dla mężczyzn porównujemy z programem Moje Zdrowie w osobnym artykule, a listę badań lekarza rodzinnego w tekście o badaniach na NFZ w POZ.

Objawy, z którymi nie czekać

Nagłe, całkowite zatrzymanie moczu wymaga pilnej pomocy: niezwłocznie zgłoś się na SOR, a jeśli nie możesz dotrzeć samodzielnie, wezwij pogotowie (112 lub 999)⁹. Pęcherz się wtedy rozciąga, co może powodować ból w dole brzucha⁹.

Z tymi objawami umów się do lekarza rodzinnego, a jeśli jesteś już pacjentem poradni urologicznej, do urologa^9,7:

krew w moczu,
trudności w oddawaniu moczu, osłabiony lub przerywany strumień,
nietrzymanie moczu,
zaburzenia potencji.

Ból kości, zwłaszcza w dolnej części pleców, i chudnięcie bez odchudzania mogą być objawami zaawansowanego raka prostaty^8,1, dlatego ich przyczynę powinien ustalić lekarz.

Rak prostaty: rokowania zależą od tego, kiedy zostanie wykryty

Rak prostaty wykryty wcześnie, zanim da przerzuty do innych narządów, ma bardzo dobre rokowanie⁶. Rak z przerzutami jest chorobą nieuleczalną, ale leczenie może wydłużyć życie i poprawić jego komfort⁷.

Co można zrobić samemu

Narodowy Portal Onkologiczny zaleca przede wszystkim²:

utrzymywać prawidłową masę ciała,
rzucić palenie,
zrezygnować z alkoholu,
regularnie się ruszać.

Takie zapobieganie jest mniej skuteczne niż wczesne wykrycie, bo nie ma jednoznacznych dowodów na silny związek czynników środowiskowych z ryzykiem tego raka. Leków nie zaleca się stosować w celu zapobiegania mu². Reklamowane roślinne preparaty na prostatę nie mają mocnych dowodów skuteczności i nie powinny zastępować leków zaleconych przez lekarza⁹. Warto natomiast znać historię nowotworów w rodzinie i przekazać ją lekarzowi, bo od niej zależy, kiedy zacząć badania.

Co dalej

Po 50. roku życia, albo wcześniej przy raku prostaty u ojca lub brata, umów się do lekarza rodzinnego i porozmawiaj o PSA. Mężczyźni po 50. roku życia mogą zrobić PSA bezpłatnie w programie Moje Zdrowie¹⁵. Kłopoty z oddawaniem moczu zgłoś lekarzowi rodzinnemu, który w razie potrzeby wystawi skierowanie do urologa⁷. Jak umówić wizytę lub badanie przez internet, wyjaśniamy w artykule o e-rejestracji, a miejsce raka prostaty wśród przyczyn zgonów Polaków pokazuje artykuł o tym, na co umierają Polacy.