Test HPV HR a cytologia: co się zmieniło w programie NFZ od sierpnia 2026

Test HPV HR i cytologia sprawdzają różne zjawiska. Test HPV HR wykrywa materiał genetyczny wirusa wysokiego ryzyka, a cytologia ocenia wygląd komórek szyjki macicy. Od 1 sierpnia 2026 roku pierwszym badaniem programu NFZ jest test HPV HR. Cytologię płynną wykonuje się z tej samej próbki dopiero po dodatnim wyniku wirusologicznym¹.

Najważniejsze informacje

• Test HPV HR odpowiada na pytanie o obecność typów wirusa wysokiego ryzyka.
• Cytologia odpowiada na pytanie, czy w pobranych komórkach widać nieprawidłowości.
• Jedno pobranie pozwala wykonać oba badania, jeżeli HPV HR jest dodatni.
• Standardowy interwał po ujemnym HPV HR wynosi pięć lat, a nie trzy lata właściwe dla wcześniejszego schematu cytologicznego.
• Zmiana dotyczy programu przesiewowego. Cytologia nadal może być zlecana w diagnostyce i kontroli indywidualnej.

Czym różni się test HPV HR od cytologii

Test HPV HR jest badaniem molekularnym. Poszukuje DNA lub RNA typów wirusa brodawczaka ludzkiego, których utrzymujące się zakażenie wiąże się z ryzykiem zmian przednowotworowych szyjki macicy. W programie wynik obejmuje również informację o genotypach 16 i 18.

Cytologia jest badaniem morfologicznym komórek. Diagnosta lub lekarz patomorfolog ocenia preparat pod mikroskopem i opisuje wygląd komórek według ustalonego systemu. Badanie nie wykrywa samego wirusa w taki sposób jak test molekularny.

Obie metody uzupełniają się. Test HPV wskazuje, u kogo potrzebna jest ocena komórek, a cytologia płynna pomaga ustalić dalszą ścieżkę po wyniku dodatnim³.

Przy ujemnym teście HPV cytologia rzadko wykrywa coś istotnego, bo bez zakażenia typami wysokiego ryzyka zmiany przedrakowe rozwijają się bardzo rzadko. W dużym badaniu europejskim po 6 latach zmiany CIN3 lub raka stwierdzono u 0,27% kobiet z ujemnym testem HPV i u 0,97% kobiet z prawidłową cytologią⁴. Na tym opiera się pięcioletni odstęp między badaniami. Szerzej o zależności HPV, cytologii i szczepienia piszemy w tekście o profilaktyce raka szyjki macicy.

Jak działa nowy schemat programu

Materiał pobiera się szczoteczką z szyjki macicy i umieszcza w płynnym podłożu. Najpierw laboratorium wykonuje test HPV HR:

1. wynik ujemny: przy braku czynników ryzyka następny przesiew planuje się za pięć lat;
2. wynik dodatni: z tej samej próbki wykonuje się cytologię płynną LBC, a o dalszym postępowaniu — kontroli albo skierowaniu do pogłębionej diagnostyki — decyduje zestawienie obu wyników.

Szczegółowe odstępy po dodatnim wyniku zależą od wykrytego genotypu i obrazu cytologicznego. Rozporządzenie określa osobne ścieżki dla HPV 16/18 oraz innych typów wysokiego ryzyka, dlatego pojedynczej reguły nie należy stosować do wszystkich wyników¹.

Czy cytologia klasyczna została wycofana całkowicie

Od 1 sierpnia 2026 roku cytologia klasyczna przestała być badaniem pierwszego wyboru w powszechnym programie NFZ. Materiał pobrany przed wejściem nowych przepisów mógł zostać oceniony według poprzednich zasad do końca sierpnia 2026 roku¹.

Zmiana programu nie oznacza zakazu wykonywania cytologii poza przesiewem. Lekarz może zlecić badanie cytologiczne w diagnostyce objawów, kontroli po leczeniu albo innej sytuacji klinicznej. Taki tryb nie jest tym samym co regularne badanie populacyjne.

Cytologia płynna a cytologia klasyczna

W cytologii klasycznej pobrany materiał rozprowadza się bezpośrednio na szkiełku. W cytologii płynnej szczoteczkę umieszcza się w pojemniku z podłożem, z którego laboratorium przygotowuje preparat. Nowy program wykorzystuje LBC, ponieważ pozwala przeprowadzić ocenę cytologiczną po dodatnim HPV HR bez kolejnej wizyty i drugiego pobrania².

Określenie „płynna” dotyczy sposobu zabezpieczenia i przygotowania materiału. Nie oznacza badania krwi ani moczu.

Które badanie należy wybrać

W ramach programu wyboru pierwszego testu nie trzeba dokonywać samodzielnie: obowiązującym badaniem jest HPV HR. W diagnostyce indywidualnej zestaw badań ustala lekarz zgodnie z objawami, historią leczenia i wcześniejszymi wynikami.

Program jest przeznaczony dla osób bez objawów. Krwawienie po współżyciu, krwawienie po menopauzie, nietypowe upławy lub ból wymagają konsultacji ginekologicznej, a nie oczekiwania na termin rutynowego przesiewu. Kontrolna wizyta ginekologiczna i test przesiewowy są powiązanymi, ale odrębnymi elementami profilaktyki.