Apolipoproteina B (apoB): co to za badanie i kiedy warto je wykonać

Apolipoproteina B (apoB) jest białkiem wchodzącym w skład wszystkich lipoprotein poza HDL. W każdej cząstce LDL znajduje się dokładnie jedna cząsteczka apoB, dlatego stężenie apoB we krwi odpowiada liczbie cząstek LDL, a szerzej — liczbie cząstek, które mogą uczestniczyć w rozwoju miażdżycy¹. Polskie wytyczne diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych uznają apoB za czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego równoważny cholesterolowi LDL i zalecają jej oznaczanie przede wszystkim u osób z wysokimi triglicerydami, otyłością, cukrzycą, zespołem metabolicznym oraz małym stężeniem cholesterolu całkowitego i LDL¹. Badanie nie jest rutynową częścią lipidogramu, w przeciwieństwie do wyliczanego cholesterolu nie-HDL: lekarz POZ nie może zlecić apoB na NFZ, nie ma go w programie Moje Zdrowie, natomiast bezpłatnie zleca je specjalista w poradni. Prywatnie kosztuje około stu złotych, zależnie od laboratorium i miasta.

Przy bardzo wysokich triglicerydach priorytet może być inny niż ocena apoB: jeśli pojawia się silny ból brzucha, lekarz wyklucza ostre zapalenie trzustki między innymi za pomocą amylazy i lipazy. Takich objawów nie należy odkładać do czasu planowej kontroli profilu lipidowego.

Najważniejsze informacje

ApoB jest składnikiem LDL, VLDL, IDL, chylomikronów i lipoproteiny(a); jedna cząstka LDL zawiera jedną cząsteczkę apoB, więc wynik odzwierciedla liczbę cząstek, a nie ilość przenoszonego w nich cholesterolu¹.
Polskie wytyczne z 2021 r. zalecają oznaczanie apoB przede wszystkim przy triglicerydach powyżej 400 mg/dl (4,5 mmol/l), otyłości, cukrzycy, zespole metabolicznym oraz małym stężeniu cholesterolu całkowitego i LDL¹.
Dla apoB nie ma zakresu referencyjnego; wynik interpretuje się według wartości docelowych zależnych od ryzyka sercowo-naczyniowego, od poniżej 100 mg/dl przy ryzyku umiarkowanym do poniżej 55 mg/dl przy ekstremalnym¹.
W Polsce apoB oznacza się bardzo rzadko — także dlatego, że trwa dyskusja o jej rzeczywistej wartości dodanej wobec LDL-C i nie-HDL-C oraz z powodu kosztów¹.
ApoB nie ma w koszyku badań lekarza POZ ani w programie Moje Zdrowie; figuruje w katalogu badań poradni specjalistycznych^4,5,6.
Prywatnie badanie kosztuje około stu złotych; cena zależy od sieci, miasta i opłaty za pobranie, aktualną kwotę podaje cennik laboratorium.

Co to jest apolipoproteina B i co mierzy badanie apoB

Apolipoproteina B jest białkiem strukturalnym lipoprotein, czyli cząstek, w których cholesterol i triglicerydy krążą we krwi. Występuje w dwóch postaciach: apoB100, obecnej w VLDL, IDL i LDL, oraz apoB48, obecnej w chylomikronach i ich remnantach¹. Jedna cząsteczka apoB100 znajduje się także w każdej cząstce lipoproteiny(a)¹. Wśród lipoprotein tylko HDL nie zawiera apoB.

Kluczowa dla interpretacji jest prosta zależność: w każdej cząstce LDL znajduje się dokładnie jedna cząsteczka apoB100, więc stężenie apoB jest miarą zawartości cząstek LDL w osoczu¹. Ponieważ w badanej próbce ponad 90% apoB stanowi apoB100, niemal w całości pochodząca z LDL, wynik w praktyce mówi, ile jest cząstek aterogennych, a nie ile cholesterolu one przenoszą¹. Laboratoria oznaczają apoB w surowicy lub osoczu standaryzowanymi metodami immunochemicznymi na automatycznych analizatorach¹.

Parametr nie jest nowy — nowe jest zainteresowanie nim. Rośnie ono przede wszystkim w USA, gdzie apoB pojawia się w treściach o długowieczności i w mediach społecznościowych, a w Polsce wyszukuje się go coraz częściej. Autorzy polskich wytycznych zwracają jednak uwagę, że w Polsce apoB wciąż oznacza się bardzo rzadko, co wynika z trwającej debaty o jej wartości dodanej w stosunku do LDL-C i nie-HDL-C oraz z dodatkowych kosztów¹.

ApoB nie mierzy krzepliwości krwi. Do oceny działania części czynników krzepnięcia służy między innymi APTT; oba badania odpowiadają na różne pytania i nie można ich używać zamiennie.

Apolipoproteina B a cholesterol LDL i nie-HDL: czym się różnią

Cholesterol LDL mówi, ile cholesterolu przenoszą cząstki LDL, cholesterol nie-HDL — ile cholesterolu przenoszą wszystkie cząstki zawierające apoB, a apoB — ile tych cząstek jest. Polskie wytyczne opisują stężenia nie-HDL-C i apoB jako parametry o podobnym znaczeniu diagnostycznym i zalecają je jako alternatywę lub uzupełnienie LDL-C w sytuacjach, w których dokładność wyliczenia LDL-C jest zmniejszona, najczęściej związanych z zaburzeniami metabolicznymi¹.

Parametr	Co mierzy	Skąd się bierze wynik	Kiedy pomaga
Cholesterol LDL (LDL-C)	ilość cholesterolu w cząstkach LDL	najczęściej wyliczany ze wzoru (wytyczne zalecają wzór Martina i Hopkinsa) lub oznaczany bezpośrednio; przy TG powyżej 400 mg/dl nie jest wyliczany	podstawowy parametr oceny ryzyka i cel leczenia¹
Cholesterol nie-HDL (nie-HDL-C)	ilość cholesterolu we wszystkich lipoproteinach zawierających apoB: LDL, VLDL, IDL, chylomikronach, ich remnantach i Lp(a)	wyliczany: cholesterol całkowity minus HDL-C, bez dodatkowego kosztu	stały element profilu lipidowego, lepszy predyktor ryzyka niż LDL-C; wytyczne zalecają wyliczać go przy każdym lipidogramie¹
Apolipoproteina B (apoB)	liczbę cząstek aterogennych (jedna apoB na cząstkę LDL)	osobne oznaczenie immunochemiczne, dodatkowo płatne	TG powyżej 400 mg/dl, otyłość, cukrzyca, zespół metaboliczny, małe stężenie TC i LDL-C¹

ApoB wnosi dodatkową informację wtedy, gdy liczba cząstek i ilość cholesterolu w nich rozchodzą się. Wytyczne opisują, że u wielu osób z otyłością, zespołem metabolicznym i cukrzycą, przy utrzymującej się hipertriglicerydemii, cząstki LDL przekształcają się w małe gęste LDL o silnym działaniu aterogennym, czego stężenie LDL-C może nie odzwierciedlać¹. W takich sytuacjach liczba cząstek mierzona przez apoB mówi więcej niż ilość przenoszonego przez nie cholesterolu.

Kiedy warto oznaczyć apoB: co mówią polskie wytyczne

Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT z 2021 r. zaliczają apoB do profilu lipidowego jako oznaczenie wykonywane zgodnie ze wskazaniami, obok lipoproteiny(a) — w odróżnieniu od cholesterolu całkowitego, HDL, LDL, nie-HDL i triglicerydów, które oznacza się zawsze¹. W tabeli zaleceń zapisano, że apoB jest równoważnym LDL-C predyktorem ryzyka sercowo-naczyniowego i powinna być oznaczana przede wszystkim u osób ze stężeniem TG powyżej 4,5 mmol/l (400 mg/dl), otyłością, cukrzycą, zespołem metabolicznym i małym stężeniem TC i LDL-C (klasa zaleceń I, poziom dowodów C)¹. Wytyczne ukazały się też w wersji angielskiej w czasopiśmie Archives of Medical Science².

ApoB ma również znaczenie w leczeniu, ale drugorzędne. Wytyczne dopuszczają rozważenie dostosowania intensywności leczenia hipolipemizującego do docelowych stężeń nie-HDL-C, a dla wybranych grup pacjentów także apoB, u osób z umiarkowanym, dużym i bardzo dużym ryzykiem — dopiero po osiągnięciu docelowego stężenia LDL-C¹. Głównym celem pozostaje więc cholesterol LDL.

Polskie wytyczne odwołują się do europejskich wytycznych ESC/EAS z 2019 r. i uzupełniają je o polskie realia, w tym o polską skalę ryzyka Pol-SCORE^1,3. Dla pacjenta w Polsce rozstrzygający jest dokument polski, a zagraniczne materiały — zwłaszcza popularne treści o profilaktyce z USA — nie zastępują rozmowy z lekarzem ani polskich progów.

ApoB jest markerem ryzyka sercowo-naczyniowego, a nie markerem nowotworowym. W obu przypadkach sama nazwa „marker” nie oznacza rozpoznania: wynik ma znaczenie dopiero w określonym kontekście klinicznym.

Norma apolipoproteiny B i wartości docelowe

Dla apoB, podobnie jak dla LDL-C i nie-HDL-C, nie ma przedziału referencyjnego. Wynik interpretuje się według wartości docelowych (pożądanych), które zależą od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego danej osoby¹. We wzorcowym raporcie laboratoryjnym profilu lipidowego polskie wytyczne podają dla apoB następujące wartości docelowe¹:

ryzyko umiarkowane: poniżej 100 mg/dl (1,0 g/l);
ryzyko duże: poniżej 80 mg/dl (0,8 g/l);
ryzyko bardzo duże: poniżej 65 mg/dl (0,65 g/l);
ryzyko ekstremalne: poniżej 55 mg/dl (0,55 g/l).

Laboratoria podają wynik w mg/dl albo w g/l; 100 mg/dl odpowiada 1,0 g/l. Do której kategorii ryzyka należy pacjent, ustala lekarz na podstawie wieku, ciśnienia, palenia, cukrzycy, chorób nerek, przebytych incydentów sercowo-naczyniowych i skali Pol-SCORE¹. Ta sama liczba może więc być wynikiem zadowalającym u jednej osoby i sygnałem do intensywniejszej profilaktyki u innej; wynik apoB nie służy do samodzielnego oceniania ryzyka ani zmieniania leczenia.

Jak wygląda badanie apoB i czy trzeba być na czczo

ApoB oznacza się z krwi żylnej, w tej samej próbce co lipidogram, więc najczęściej dopisuje się je do profilu lipidowego, a nie wykonuje osobno. Polskie wytyczne zaznaczają, że próbki do profilu lipidowego nie muszą być pobierane na czczo, a powtórzenie badania na czczo rozważa się przy triglicerydach powyżej 5 mmol/l (440 mg/dl); w tabeli wzorcowego raportu laboratoryjnego przy apoB widnieje jednak adnotacja „na czczo”¹. W praktyce rozstrzyga instrukcja laboratorium podana na stronie badania oraz pozostałe pozycje na zleceniu — jeżeli razem z apoB oznacza się glukozę lub insulinę na czczo, obowiązują zasady przygotowania właściwe dla całego zestawu.

Przyjmowane leki zgłasza się przy zleceniu i przy omawianiu wyniku; niczego nie odstawia się samodzielnie. Na formularzu zlecenia warto podać informację o nadwadze, otyłości, cukrzycy i leczeniu hipolipemizującym — polskie wytyczne wskazują, że pomaga to diagnostom w interpretacji i autoryzacji wyniku¹.

ApoB nie jest stałym elementem wszystkich badań medycyny pracy. Zakres badań dodatkowych zależy od stanowiska, narażeń i decyzji lekarza, dlatego skierowanie do medycyny pracy nie zastępuje celowanej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

Czy apolipoproteina B jest dostępna na NFZ

Lekarz POZ nie może zlecić apoB na NFZ. W wykazie badań lekarza podstawowej opieki zdrowotnej z lipidów są cholesterol całkowity, cholesterol HDL, cholesterol LDL i triglicerydy⁴; pełną listę omawia artykuł o badaniach na NFZ w POZ. W programie Moje Zdrowie lipidogram wchodzi w skład pakietu podstawowego, a lipoproteina(a) — pakietu rozszerzonego, natomiast apoB nie występuje w żadnym z nich⁵.

„Apolipoproteina B” (kod I67) figuruje natomiast w katalogu zakresów świadczeń w poradniach specjalistycznych, stanowiącym załącznik do zarządzenia Prezesa NFZ w sprawie ambulatoryjnej opieki specjalistycznej⁶. Bezpłatnie zleca je więc lekarz specjalista — na przykład kardiolog, diabetolog lub lekarz poradni zaburzeń lipidowych — jeżeli widzi wskazania. Lekarz POZ, który stwierdzi wysokie triglicerydy, cukrzycę czy otyłość, może wystawić skierowanie do poradni albo, co wytyczne dopuszczają jako równoważne, oprzeć się na wyliczonym z lipidogramu cholesterolu nie-HDL¹.

Ile kosztuje badanie apolipoproteiny B prywatnie

Prywatnie apoB kosztuje około stu złotych; stawka zależy od sieci, miasta i punktu pobrań i może nie obejmować opłaty za pobranie.

Wariant	Kto zleca i na jakich zasadach	Cena	Źródło
NFZ — lekarz POZ	brak apoB w wykazie badań POZ (są TC, HDL, LDL, TG)	niedostępne	⁴
NFZ — program Moje Zdrowie	lipidogram w pakiecie podstawowym, Lp(a) w rozszerzonym; apoB brak	niedostępne	⁵
NFZ — poradnia specjalistyczna (AOS)	lekarz specjalista przy wskazaniach; „Apolipoproteina B” (I67) w katalogu zakresów świadczeń	bezpłatnie	⁶

Prywatnie oznaczenie można wykonać bez skierowania w każdej dużej sieci laboratoriów; cena zależy od miasta i punktu pobrań, a do zakupu online może dojść opłata za pobranie. Aktualną kwotę podaje cennik laboratorium: Diagnostyka, ALAB, Synevo.

Czas oczekiwania na wynik podaje każde laboratorium na stronie badania (linki wyżej). Przy porównywaniu ofert warto sprawdzić, czy cena obejmuje opłatę za pobranie, i rozważyć zamówienie apoB razem z lipidogramem — bez cholesterolu całkowitego, HDL, LDL, nie-HDL i triglicerydów sam wynik apoB nie pozwala ocenić profilu lipidowego, a to na LDL-C opierają się cele leczenia¹.