Profilaktyka raka szyjki macicy: HPV, szczepienie i badania

Profilaktyka raka szyjki macicy opiera się na dwóch krokach: szczepieniu przeciw HPV w dzieciństwie i regularnym teście HPV HR w dorosłości. Niemal wszystkie przypadki tego raka wywołuje zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego¹, a od zakażenia do raka mija zwykle wiele lat. Szczepienie zapobiega zakażeniu, a test wykrywa je, zanim rozwinie się nowotwór. W krajach, które od lat stosują oba kroki, rak szyjki macicy staje się rzadkością. W Polsce w 2022 roku zmarło z jego powodu najwięcej kobiet w całej Unii Europejskiej⁵.

Najważniejsze informacje

• HPV wywołuje niemal wszystkie raki szyjki macicy. Większość zakażeń mija sama, ale przetrwałe zakażenie typem wysokiego ryzyka może po latach doprowadzić do raka².
• Szczepienie przeciw HPV jest w Polsce bezpłatne dla dzieci w wieku 9–14 lat¹⁰. W Anglii i Szkocji u kobiet zaszczepionych w wieku 12–13 lat raka szyjki macicy prawie nie notuje się^18,19.
• Test HPV HR jest bezpłatny dla kobiet w wieku 25–64 lat, bez skierowania. Po ujemnym wyniku powtarza się go co 5 lat, a nie co roku¹².
• Ujemny test HPV daje dużą pewność: ryzyko zmian przedrakowych w kolejnych latach jest kilkakrotnie mniejsze niż po prawidłowej cytologii²⁰.
• W Polsce obie drogi są słabo wykorzystane: zaszczepiono 19% uprawnionych dzieci¹⁴, a z przesiewu w pierwszym półroczu 2026 roku skorzystało 14,65% uprawnionych kobiet¹¹.

Jak HPV prowadzi do raka szyjki macicy

Zakażenie HPV jest bardzo częste i zwykle niegroźne. U około 90% osób organizm sam opanowuje zakażenie, najczęściej w ciągu roku lub dwóch². Polski Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego opisuje to podobnie: bezobjawowe zakażenie typem wysokoonkogennym zwykle ustępuje samoistnie w ciągu około 2 lat⁴.

Problemem jest zakażenie, które nie mija. Przetrwałe zakażenie typem HPV wysokiego ryzyka jest przyczyną raka szyjki macicy². Najgroźniejsze są typy 16 i 18, odpowiedzialne za 71% przypadków⁵. Wirus powoduje najpierw zmiany w komórkach nabłonka szyjki, a przejście od nieprawidłowych komórek do raka trwa zwykle 15–20 lat¹.

Ten długi czas jest szansą. Szczepienie może zamknąć drogę na samym początku, a badanie przesiewowe wychwytuje zakażenie i zmiany przedrakowe na długo przed rozwojem raka.

Dwie drogi profilaktyki: szczepienie i badania

Profilaktyka raka szyjki macicy działa na dwóch poziomach, które się uzupełniają, a nie zastępują:

	Szczepienie przeciw HPV	Test HPV HR
Co robi	zapobiega zakażeniu najgroźniejszymi typami HPV	wykrywa zakażenie typami wysokiego ryzyka, zanim powstanie rak
Kiedy	najlepiej w wieku 9–14 lat, przed rozpoczęciem współżycia	od 25. do 64. roku życia
Jak często	dwie dawki w wieku 9–14 lat, trzy od 15. roku życia	co 5 lat po wyniku ujemnym
Na NFZ	bezpłatnie w przychodni POZ lub w szkole	bezpłatnie, bez skierowania

Źródła: ^10,13,9,12.

Światowa Organizacja Zdrowia uznaje raka szyjki macicy za nowotwór, który można wyeliminować jako problem zdrowia publicznego. Eliminacja oznacza zapadalność poniżej 4 na 100 000 kobiet³. Cele na 2030 rok to 90% dziewcząt zaszczepionych do 15. roku życia, 70% kobiet zbadanych testem o wysokiej czułości w wieku 35 i 45 lat oraz 90% kobiet ze zmianami przedrakowymi lub rakiem objętych leczeniem¹.

Szczegóły szczepienia (kto bezpłatnie, ile dawek, bezpieczeństwo) opisuje artykuł o szczepieniu przeciw HPV, a przebieg badania tekst o teście HPV HR na NFZ.

Co pokazały kraje, które szczepią i badają od lat

Najlepsze dane pochodzą z krajów, które zaczęły szczepić dziewczęta kilkanaście lat temu i porównały zaszczepione roczniki z niezaszczepionymi:

• Anglia: w roczniku zaszczepionym w wieku 12–13 lat zachorowalność na raka szyjki macicy spadła o 87%. Autorzy piszą, że program niemal wyeliminował tego raka u kobiet urodzonych od 1 września 1995 roku¹⁸.
• Szkocja: u kobiet zaszczepionych w wieku 12–13 lat nie zarejestrowano ani jednego przypadku raka inwazyjnego, niezależnie od liczby dawek¹⁹.
• Szwecja: u kobiet zaszczepionych przed 17. rokiem życia ryzyko raka było niższe o 88% niż u niezaszczepionych¹⁷.
• Australia: łączy szczepienia z przesiewem testem HPV. W 2022 roku zaszczepionych było 79% uprawnionych nastolatków, a w przesiewie uczestniczyło 62% uprawnionych kobiet¹⁶. Kraj wyznaczył cel eliminacji raka szyjki macicy do 2035 roku¹⁵.
• Finlandia pokazała wcześniej siłę samego przesiewu: po wprowadzeniu powszechnych badań cytologicznych, w których uczestniczyła zdecydowana większość kobiet, liczba zgonów z powodu raka szyjki macicy spadła o 80%⁸.

W Europie Islandia, Portugalia i Norwegia osiągnęły już 90% zaszczepionych dziewcząt do 15. roku życia⁶. Mimo to według danych za 2022 rok żaden kraj Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego nie zszedł jeszcze poniżej progu eliminacji⁵. Efekt szczepień widać najpierw w młodszych rocznikach, a na poziomie całego kraju pojawia się dopiero po latach.

Rak szyjki macicy w Polsce

W 2023 roku Krajowy Rejestr Nowotworów zarejestrował w Polsce 2366 zachorowań i 1401 zgonów z powodu raka szyjki macicy⁷. Szacunki międzynarodowe są wyższe: według danych za 2022 roku zestawionych przez ECDC Polska miała 4008 zachorowań i 2188 zgonów. Zachorowalność wynosiła 11,3 na 100 tys. kobiet, podczas gdy w krajach UE wahała się od 4,2 na Malcie do 21,7 w Rumunii, a liczba zgonów była najwyższa w całej UE i EOG⁵. Liczby różnią się, bo rejestr podaje przypadki zgłoszone, a zestawienie ECDC opiera się na szacunkach.

Przyczyną nie jest brak narzędzi, tylko to, jak mało osób z nich korzysta:

• Szczepienia: Polska wprowadziła powszechne szczepienia dziewcząt przeciw HPV jako ostatni kraj UE i EOG, w 2023 roku⁵. Według danych Ministerstwa Zdrowia przedstawionych we wrześniu 2025 roku na posiedzeniu zespołu parlamentarnego zaszczepiono dotąd 19% uprawnionych dzieci¹⁴. Cel WHO to 90%.
• Badania: w 2024 roku z programu profilaktyki raka szyjki macicy skorzystało 11,35% uprawnionych kobiet, a w pierwszym półroczu 2026 roku 14,65%¹¹. Cel WHO to 70% kobiet zbadanych w wieku 35 i 45 lat.

Od 1 sierpnia 2026 roku program NFZ opiera się na teście HPV HR, który całkowicie zastąpił w nim cytologię¹¹. To ta sama metoda, której skuteczność potwierdziły badania opisane niżej.

Dlaczego przy ujemnym teście HPV cytologia rzadko coś wykrywa

Ujemny test HPV HR oznacza, że w szyjce macicy nie ma zakażenia typami, które powodują zdecydowaną większość zmian przedrakowych i raków. Bez takiego zakażenia zmiany rozwijają się bardzo rzadko, dlatego cytologia u kobiety z ujemnym testem HPV rzadko wykrywa coś istotnego.

Pokazują to duże badania europejskie. W obserwacji ponad 24 tys. kobiet z sześciu krajów europejskich po 6 latach zmiany przedrakowe dużego stopnia lub raka (CIN3+) stwierdzono u 0,27% kobiet z ujemnym testem HPV i u 0,97% kobiet z prawidłową cytologią²⁰. Analiza czterech europejskich badań z losowym przydziałem wykazała, że przesiew oparty na teście HPV chroni przed rakiem inwazyjnym o 60–70% lepiej niż cytologia, i uzasadnia wydłużenie odstępów między badaniami do co najmniej 5 lat²¹.

Dlatego w programie cytologię wykonuje się tylko po dodatnim teście HPV, z tej samej próbki. Dodatni wynik zdarza się rzadko: w programie NFZ dało go 8,25% wykonanych testów¹¹. Różnice między obydwoma badaniami wyjaśnia tekst o teście HPV HR i cytologii.

Ujemny wynik nie daje jednak gwarancji. Raki niezwiązane z HPV stanowią około 3–8% raków szyjki macicy²² i częściej są to gruczolakoraki²³. Krwawienie po współżyciu lub po menopauzie, nietypowe upławy albo ból w podbrzuszu wymagają wizyty u ginekologa niezależnie od wyniku ostatniego testu.

Jak często badać się w kierunku raka szyjki macicy

Regularnie, ale nie co roku. W programie NFZ kobiety w wieku 25–64 lat wykonują bezpłatny test HPV HR bez skierowania⁹. Po ujemnym wyniku i bez czynników ryzyka kolejny test wykonuje się po 5 latach. Kobiety zakażone HIV albo przyjmujące leki obniżające odporność mogą się badać co 12 miesięcy¹².

Po dodatnim wyniku odstępy są krótsze i zależą od typu wirusa i wyniku cytologii: część kobiet powtarza test po roku, a część trafia na kolposkopię. Co oznacza taki wynik i jak rozmawiać z placówką, opisuje tekst o nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego. Najprostszy sposób zapisu to centralna e-rejestracja w IKP lub aplikacji mojeIKP.

Zaszczepione kobiety też powinny się badać. Zmiany przedrakowe rzadko dają objawy, a szczepionka nie chroni przed wszystkimi typami wirusa, dlatego przesiew pozostaje ważny także po szczepieniu¹.