Morfologia krwi — co to za badanie i co obejmuje

Morfologia to zwykle pierwsza pozycja na skierowaniu i to od niej zaczyna się wynik: kilkanaście skrótów, kolumna liczb, obok zakresy referencyjne. Ten tekst wyjaśnia, co właściwie mierzy to badanie i jak przebiega — bez rozbierania pojedynczych wyników na czynniki pierwsze, bo to zadanie osoby, która zna Twoją historię i badanie fizykalne.

Najważniejsze informacje

• Morfologia obejmuje trzy grupy elementów krwi: krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi.
• Do badania pobiera się z żyły niewielką próbkę krwi do probówki z substancją zapobiegającą krzepnięciu.
• Morfologia znajduje się w podstawowym pakiecie badań programu Moje Zdrowie.
• Konsultant krajowy w dziedzinie hematologii zaleca wykonywanie jej profilaktycznie raz w roku — to zalecenie eksperckie, nie sztywny program przesiewowy.
• Wynik zawsze omawia się z lekarzem; pojedyncza wartość poza zakresem nie jest rozpoznaniem choroby.

Co właściwie ocenia morfologia

Krew to zawiesina komórek w osoczu. Morfologia je liczy i ocenia — Medycyna Praktyczna opisuje to badanie jako ilościową i jakościową analizę krwinek czerwonych, krwinek białych oraz płytek krwi (mp.pl).

Każda z tych grup pełni inną funkcję. Krwinki czerwone transportują tlen, a wskaźniki takie jak hematokryt czy stężenie hemoglobiny mówią o tym, ile ich jest i jak są zbudowane. Krwinki białe należą do układu odpornościowego. Płytki biorą udział w krzepnięciu.

Wynik zawiera też parametry wyliczane, nie mierzone bezpośrednio — na przykład średnią objętość krwinki czerwonej. Analizator wyznacza je na podstawie pozostałych pomiarów, dlatego pojedyncza wartość rzadko cokolwiek znaczy w oderwaniu od reszty.

Morfologia pełna, czyli „5 diff”

Na skierowaniu można spotkać określenie „morfologia pełna” albo „morfologia 5 diff”. Chodzi o wersję z rozmazem, w której krwinki białe są rozbite na pięć frakcji: neutrofile, limfocyty, monocyty, eozynofile i bazofile (Planuję Długie Życie). Rozmaz bywa wykonywany automatycznie przez analizator albo oceniany pod mikroskopem przez diagnostę laboratoryjnego — o tym, która wersja jest potrzebna, decyduje zlecenie.

Jak wygląda pobranie

Krew pobiera się z żyły, najczęściej w zgięciu łokciowym. Do morfologii trafia około 5 ml krwi do probówki zawierającej EDTA, czyli substancję, która zapobiega krzepnięciu próbki (mp.pl). Samo nakłucie trwa kilkanaście sekund; dłużej czeka się zwykle w kolejce niż przy fotelu.

Jeśli pobranie budzi w Tobie niepokój, powiedz o tym przed rozpoczęciem — personel może zaproponować pozycję leżącą. Napisaliśmy o tym osobno w tekście o strachu przed pobraniem krwi.

Jak się przygotować

Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej zaleca zgłaszanie się na pobranie krwi na czczo, po co najmniej ośmiogodzinnej przerwie posiłkowej, po standardowym wypoczynku nocnym i najlepiej między 7:00 a 9:00 rano, po kwadransie odpoczynku w poczekalni (PTDL). Przez dwie doby przed pobraniem warto unikać znacznego wysiłku fizycznego i alkoholu.

Materiały kampanii „Planuję Długie Życie” dodają, że przed samym badaniem można wypić szklankę wody lub niesłodzonej herbaty, a na dwa–trzy dni wcześniej dobrze jest ograniczyć używki i zrezygnować z intensywnego treningu (Planuję Długie Życie). Ten sam materiał mówi o dwunastu godzinach bez jedzenia jako optymalnych, podczas gdy PTDL wskazuje minimum osiem — kolejny powód, by sprawdzić, czego oczekuje Twoje laboratorium.

Zasada nadrzędna jest jedna: instrukcja z Twojego zlecenia albo z laboratorium ma pierwszeństwo przed każdym poradnikiem, łącznie z tym. Szczegóły zebraliśmy w checkliście przygotowania do pobrania krwi, a samo pytanie o post — w tekście o tym, czy trzeba być na czczo.

Morfologia w polskim systemie

Morfologia krwi jest wymieniona wśród badań podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie, obok stężenia glukozy, lipidogramu, kreatyniny z eGFR, TSH i badania ogólnego moczu (NFZ). Program jest bezpłatny i skierowany do osób od 20. roku życia; szczegółowe zasady udziału opisujemy osobno.

Poza programem morfologię zleca lekarz — w podstawowej opiece zdrowotnej, w poradni specjalistycznej albo w ramach badań okresowych medycyny pracy. Można ją też wykonać prywatnie; to jedno z tańszych badań laboratoryjnych.

Skąd zalecenie „raz w roku”

Nie istnieje populacyjny program przesiewowy, który wzywałby wszystkich dorosłych na coroczną morfologię — tak działają programy onkologiczne, nie badania podstawowe. Istnieje natomiast zalecenie ekspertów.

Prof. Ewa Lech-Marańda, konsultant krajowy w dziedzinie hematologii, pisze w materiale Ministerstwa Zdrowia, że morfologię trzeba wykonywać także profilaktycznie, raz w roku (Planuję Długie Życie). Podobnie wypowiadał się jej poprzednik na tym stanowisku, prof. Wiesław W. Jędrzejczak, wskazując morfologię, badanie ogólne moczu i OB jako zestaw wart wykonania raz na rok (mp.pl).

W tym samym materiale pada argument, który tłumaczy, skąd ten nacisk: odkąd w 1996 roku morfologia przestała być obowiązkowym elementem badań okresowych wszystkich pracowników, spadł odsetek przypadków przewlekłej białaczki limfocytowej wykrywanych przypadkiem, przy okazji badań pracowniczych. Badanie nie zniknęło — zniknęła rutyna, która kiedyś przyprowadzała ludzi do laboratorium.

Ciekawostka

Najczęstsze odchylenie w morfologii bywa w Polsce zjawiskiem masowym. Przegląd danych epidemiologicznych w „Lekarzu POZ” podaje, że niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyczy ponad 25% kobiet w wieku 15–49 lat oraz około 26% kobiet w ciąży (Lekarz POZ 2019).

Najczęstsze pytania

Czy morfologia wykrywa nowotwór? Morfologia nie jest testem na raka i nie służy do rozpoznawania nowotworów. Bywa natomiast badaniem, którego nieprawidłowy wynik skłania lekarza do zlecenia dalszej diagnostyki. To zasadnicza różnica między sygnałem a diagnozą.

Czy przed morfologią trzeba być na czczo? PTDL zaleca pobranie po co najmniej ośmiu godzinach bez posiłku (PTDL). W praktyce wymagania zależą od tego, co jeszcze znalazło się na zleceniu, dlatego najpewniejszą odpowiedź da laboratorium, w którym się badasz.

Co znaczy wynik poza zakresem referencyjnym? Zakres referencyjny to przedział wartości typowych dla większości zdrowych osób w danej populacji, wyznaczony przez konkretne laboratorium i metodę. Wynik nieco poza nim nie musi oznaczać choroby, a wynik w zakresie jej nie wyklucza. Ocenę zostaw osobie, która widzi całość: objawy, leki, wcześniejsze badania.

Czy mogę porównać wyniki z dwóch różnych laboratoriów? Ostrożnie. Różne laboratoria stosują różne metody i podają własne zakresy referencyjne. Przy obserwowaniu zmian w czasie wygodniej jest badać się w tym samym miejscu i o podobnej porze dnia.

Co dalej

Jeśli chcesz zobaczyć, co dzieje się z Twoją krwią po tym, jak probówka znika za drzwiami punktu pobrań, opisaliśmy to krok po kroku w tekście o drodze próbki. Jeżeli natomiast masz w ręku wynik — umów się z lekarzem i weź ze sobą poprzednie badania, jeśli je masz. Porównanie dwóch punktów w czasie mówi zwykle więcej niż jeden.