OB (odczyn Biernackiego) — co to za badanie i po co się je wykonuje

OB jest jednym z najstarszych badań laboratoryjnych, jakie wciąż wykonuje się rutynowo. Zasada nie zmieniła się od końca XIX wieku: krew w probówce zostawia się w spokoju i mierzy, jak szybko krwinki opadają na dno. Prostota tego pomysłu jest zarazem siłą i ograniczeniem badania.

Najważniejsze informacje

OB mierzy szybkość opadania krwinek czerwonych w probówce po godzinie od pobrania.
To badanie proste, tanie i łatwo dostępne, ale mało precyzyjne.
Podwyższone OB wskazuje, że coś się dzieje — nie mówi jednak, co dokładnie.
Wynik prawidłowy nie wyklucza choroby.
Do badania OB nie trzeba być na czczo.

Jak wygląda pomiar

Krew pobiera się do probówki zawierającej substancję przeciwkrzepliwą, a następnie ocenia szybkość opadania czerwonych krwinek po godzinie od pobrania (mp.pl). Wynik podaje się w milimetrach na godzinę, bo dosłownie tyle się mierzy: słupek klarownego osocza, który pojawił się nad opadającymi krwinkami.

Sam mechanizm zależy od białek osocza. Fibrynogen, immunoglobuliny i inne białka ostrej fazy sprzyjają zlepianiu się krwinek w większe agregaty, a te opadają szybciej. Albuminy działają odwrotnie. Pomiar OB jest więc pośrednią oceną proporcji między tymi białkami — i właściwości samych erytrocytów (mp.pl).

Dlaczego to badanie jest niespecyficzne

OB nie wskazuje choroby ani nawet jej lokalizacji. Podwyższony wynik pojawia się w infekcjach, chorobach zapalnych, chorobach autoimmunologicznych, nowotworach, a także w sytuacjach całkowicie fizjologicznych.

Medycyna Praktyczna formułuje to precyzyjnie: poza okresem ciąży, połogu, miesiączki oraz wiekiem do 6. miesiąca życia każde zwiększenie wartości OB wiąże się z występowaniem choroby — natomiast wartość prawidłowa jej nie wyklucza (mp.pl).

Zdanie zawiera obie informacje naraz. Wynik podwyższony jest sygnałem, który zwykle warto wyjaśnić; wynik prawidłowy nie jest zaświadczeniem o zdrowiu. Dokładnie z tego powodu OB praktycznie nigdy nie występuje jako jedyne badanie — jego wartość ujawnia się w zestawieniu z morfologią, obrazem klinicznym i wywiadem.

W nowszej diagnostyce stanów zapalnych częściej sięga się po oznaczenie CRP, które reaguje szybciej. OB nie zostało jednak wyparte — bywa użyteczne w niektórych schorzeniach reumatologicznych i przy obserwacji przebiegu choroby w dłuższym czasie.

Skąd nazwa

Odczyn Biernackiego to nazwa używana niemal wyłącznie w Polsce; w piśmiennictwie międzynarodowym funkcjonuje skrót ESR, od erythrocyte sedimentation rate.

Edmund Faustyn Biernacki (1866–1911) był polskim lekarzem i filozofem medycyny. Opisał zjawisko sedymentacji erytrocytów, zaprojektował przyrząd do pomiaru jej szybkości i zastosował go w praktyce klinicznej. Jego wkład w rozwój jednego z najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych został jednak zapomniany, a samo badanie przypisuje się zwykle innym naukowcom (Reumatologia 2017). Oryginalna praca ukazała się w 1897 roku.

Nazwa używana w polskich laboratoriach jest w tym kontekście wyjątkiem — utrwala nazwisko, które w piśmiennictwie światowym się nie zachowało.

Ciekawostka

Odstęp czasowy jest tu uderzający. Biernacki opisał sedymentację erytrocytów w 1897 roku — dwadzieścia jeden lat przed pracą Roberta Fåhræusa (1918) i dwadzieścia cztery lata przed metodą pomiaru opisaną wspólnie z Alfem Westergrenem (1921), od których badanie wzięło swoją międzynarodową nazwę (Reumatologia 2017).

Gdzie OB pojawia się w praktyce

OB nie wchodzi do podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie, ale pojawia się w dwóch innych kontekstach.

Po pierwsze, w zaleceniach eksperckich dotyczących badań podstawowych. Konsultant krajowy w dziedzinie hematologii wskazywał morfologię, badanie ogólne moczu i OB jako zestaw, który dorosły powinien wykonać raz w roku, argumentując, że nie są to badania drogie (mp.pl).

Po drugie, w panelach badań okresowych, w których OB bywa zestawiane z morfologią, badaniem moczu i EKG. Taki zestaw nie wynika z programu profilaktycznego NFZ — o tym, czy jest potrzebny, decyduje lekarz albo wymogi konkretnej instytucji, na przykład medycyny pracy lub medycyny sportowej.

Jak się przygotować

Wykonanie badania OB nie wymaga specjalnych przygotowań i nie trzeba być na czczo (mp.pl).

W praktyce OB rzadko zlecane jest samodzielnie — zwykle towarzyszy innym badaniom z krwi, a wtedy obowiązują wymagania tego oznaczenia, które ma najostrzejsze warunki. Zebraliśmy je w checkliście przygotowania do pobrania krwi.

Najczęstsze pytania

Mam podwyższone OB. Czy to znaczy, że mam nowotwór? Nie. Podwyższone OB towarzyszy bardzo wielu sytuacjom, z których zdecydowana większość nie ma nic wspólnego z chorobą nowotworową — od zwykłej infekcji po niedawną miesiączkę. To sygnał do rozmowy z lekarzem, nie do wyszukiwarki.

Czy OB rośnie przy przeziębieniu? Reakcja ostrej fazy towarzyszy infekcjom, więc badanie wykonane w trakcie choroby albo tuż po niej może dać wynik niereprezentatywny. Jeśli badanie ma charakter kontrolny, lepiej wykonać je w pełni zdrowia.

Czym OB różni się od CRP? Oba badania oceniają odpowiedź zapalną, ale w inny sposób i w innym tempie. CRP zmienia się szybciej, OB wolniej i bardziej pośrednio. O tym, które badanie jest potrzebne, decyduje lekarz.

Czy wiek wpływa na wynik? Tak, dlatego zakresy referencyjne różnią się w zależności od płci i wieku (mp.pl). To kolejny powód, by nie porównywać swojego wyniku z wynikiem znajomego.

Co dalej

Jeśli OB było częścią szerszego panelu, oceniaj je razem z resztą — samo w sobie mówi niewiele. Przy wyniku odbiegającym od zakresu referencyjnego umów wizytę i weź ze sobą wcześniejsze badania, jeśli je masz.