OB odczyn Biernackiego - po co się je wykonuje?

Odczyn Biernackiego (OB) jest jednym z najstarszych i najczęściej wykonywanych badań w diagnostyce laboratoryjnej. Polega na pomiarze szybkości opadania krwinek czerwonych w próbce niekrzepnącej krwi w ciągu godziny i służy ogólnej ocenie obecności oraz natężenia stanu zapalnego¹.

Najważniejsze informacje

OB mierzy szybkość opadania erytrocytów w probówce po godzinie od pobrania, a wynik podaje się w milimetrach na godzinę¹.
Badanie jest proste, tanie i łatwo dostępne, lecz ma charakter niespecyficzny: nie wskazuje przyczyny ani lokalizacji stanu zapalnego.
Prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, a wartość podwyższona wymaga dalszej diagnostyki¹.
Do badania OB nie trzeba być na czczo¹.
Zakresy referencyjne różnią się w zależności od płci i wieku¹.

Na czym polega pomiar

Do badania pobiera się krew żylną do probówki zawierającej substancję przeciwkrzepliwą, a następnie umieszcza ją w pionowym statywie. Po upływie 60 minut mierzy się wysokość warstwy klarownego osocza utworzonej nad opadniętymi krwinkami czerwonymi¹.

Mechanizm zależy od białek osocza. Fibrynogen, immunoglobuliny i pozostałe białka ostrej fazy sprzyjają zlepianiu się krwinek w większe aglomeraty, a te opadają szybciej. Albuminy działają odwrotnie, hamując ten proces. Pomiar OB stanowi więc pośrednią ocenę proporcji między tymi białkami oraz właściwości samych erytrocytów¹.

Dlaczego OB jest badaniem niespecyficznym

Podwyższona wartość OB wskazuje na obecność procesu chorobowego, lecz nie pozwala zidentyfikować jego przyczyny ani lokalizacji. Odchylenia mogą wynikać z:

infekcji bakteryjnych lub wirusowych,
chorób autoimmunologicznych i reumatologicznych,
chorób nowotworowych,
stanów fizjologicznych, takich jak ciąża, połóg czy miesiączka.

Medycyna Praktyczna formułuje tę zależność precyzyjnie: poza okresem ciąży, połogu i miesiączki oraz poza wiekiem do 6. miesiąca życia każde zwiększenie wartości OB wiąże się z występowaniem choroby, natomiast wartość prawidłowa choroby nie wyklucza¹.

Zdanie to zawiera obie informacje naraz. Wynik podwyższony jest sygnałem wartym wyjaśnienia, a wynik prawidłowy nie stanowi zaświadczenia o zdrowiu. Z tego powodu OB praktycznie nigdy nie występuje jako badanie jedyne, ponieważ jego wartość ujawnia się dopiero w zestawieniu z morfologią, obrazem klinicznym i wywiadem.

W nowszej diagnostyce stanów zapalnych częściej sięga się po oznaczenie CRP, które reaguje szybciej. OB nie zostało jednak wyparte, ponieważ bywa użyteczne w niektórych schorzeniach reumatologicznych oraz przy obserwacji przebiegu choroby w dłuższym czasie.

Skąd wzięła się nazwa

Odczyn Biernackiego to nazwa używana niemal wyłącznie w Polsce; w piśmiennictwie międzynarodowym funkcjonuje skrót ESR, od erythrocyte sedimentation rate.

Edmund Faustyn Biernacki (1866–1911) był polskim lekarzem i filozofem medycyny. Opisał zjawisko sedymentacji erytrocytów, zaprojektował przyrząd do pomiaru jej szybkości i zastosował go w praktyce klinicznej, jednak jego wkład został zapomniany, a samo badanie przypisuje się zwykle innym badaczom².

Warto wiedzieć

Odstęp czasowy jest tu uderzający. Biernacki opisał sedymentację erytrocytów w pracach z lat 1894–1897, dwadzieścia jeden lat przed publikacją Roberta Fåhræusa z 1918 roku i ponad dwie dekady przed pracami Alfa Westergrena (1921 i 1924), od którego nazwiska pochodzi nazwa stosowanej dziś metody pomiaru².

Gdzie OB pojawia się w praktyce

OB nie wchodzi do podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie, pojawia się natomiast w dwóch innych kontekstach.

Po pierwsze, w zaleceniach eksperckich dotyczących badań podstawowych. Konsultant krajowy w dziedzinie hematologii wskazywał morfologię, badanie ogólne moczu oraz OB jako zestaw wart wykonania raz w roku, argumentując to niskim kosztem tych badań³. Status tego zalecenia — ekspercka opinia, a nie program NFZ — omawia tekst morfologia, OB, glukoza i mocz raz w roku.

Po drugie, w panelach badań okresowych, w których OB bywa zestawiane z morfologią, badaniem moczu i EKG. Zestaw taki nie wynika z programu profilaktycznego NFZ, ponieważ o jego zakresie decyduje lekarz albo wymogi konkretnej instytucji, na przykład medycyny pracy lub medycyny sportowej.

Warto przy tym wiedzieć, że w aktualnym wykazie badań wymaganych od zawodników OB już nie występuje, choć bywa dopisywane do komercyjnych „pakietów sportowych”. Rozróżnienie to porządkuje tekst o badaniach dla osób aktywnych fizycznie.

Jak przygotować się do badania

Wykonanie badania OB nie wymaga specjalnego przygotowania ani pozostawania na czczo¹.

W praktyce OB rzadko zleca się samodzielnie, ponieważ zwykle towarzyszy innym badaniom z krwi. Obowiązują wtedy wymagania tego oznaczenia, które ma najostrzejsze warunki. Szczegółowe wytyczne zbiera checklista przygotowania do pobrania krwi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy podwyższone OB zawsze oznacza nowotwór?
Nie. Podwyższona wartość jest ogólnym wskaźnikiem stanu zapalnego lub zmian w składzie białek osocza i najczęściej wynika z powszechnych infekcji, a nawet z niedawnej miesiączki¹. Stanowi sygnał do rozmowy z lekarzem.

Czy OB rośnie przy przeziębieniu?
Reakcja ostrej fazy towarzyszy infekcjom, dlatego badanie wykonane w trakcie choroby albo tuż po niej może dać wynik niereprezentatywny. Badanie kontrolne lepiej wykonać w pełni zdrowia.

Czym OB różni się od CRP?
Oba parametry oceniają odpowiedź zapalną, jednak CRP jako białko ostrej fazy reaguje znacznie szybciej na pojawienie się i ustąpienie infekcji. OB narasta i opada wolniej, przez co lepiej sprawdza się w monitorowaniu przewlekłych chorób zapalnych.

Czy wiek wpływa na wynik?
Tak. Zakresy referencyjne różnią się w zależności od płci i wieku¹, co stanowi kolejny powód, by nie porównywać własnego wyniku z wynikiem innej osoby.

Co dalej

Wynik OB należy interpretować łącznie z obrazem klinicznym, objawami oraz pozostałymi badaniami krwi, przede wszystkim z morfologią. Przy wartości odbiegającej od zakresu referencyjnego umów wizytę i zabierz ze sobą wcześniejsze badania.