Badanie ogólne moczu — co sprawdza i jak wygląda

Badanie ogólne moczu jest podstawowym badaniem diagnostycznym, które obejmuje ocenę cech fizycznych próbki, badanie chemiczne paskiem wskaźnikowym oraz mikroskopową ocenę osadu². Wiarygodność wyniku w dużej mierze zależy od sposobu pobrania i zabezpieczenia próbki, ponieważ materiał przygotowuje sam pacjent.

Najważniejsze informacje

• Badanie obejmuje trzy warstwy: ocenę cech fizycznych, badanie chemiczne i ocenę osadu pod mikroskopem².
• Do analizy wykorzystuje się pierwszą poranną próbkę, oddaną po co najmniej ośmiu godzinach spoczynku nocnego³.
• Mocz pobiera się ze środkowego strumienia, ponieważ pierwsza porcja zbiera bakterie z ujścia cewki moczowej³.
• Próbka powinna trafić do laboratorium w czasie nie dłuższym niż dwie godziny od pobrania³.
• Badanie ogólne moczu wchodzi w skład pakietu badań programu Moje Zdrowie⁴.

Co dokładnie ocenia laboratorium

Ocena materiału w laboratorium obejmuje właściwości fizykochemiczne moczu oraz obecne w nim elementy komórkowe i strukturalne². Analiza przebiega w trzech stałych etapach.

Ocena cech fizycznych uwzględnia barwę, przejrzystość oraz gęstość względną moczu. Odchylenia w wyglądzie mogą świadczyć o zmianach chorobowych, choć zabarwienie bywa też konsekwencją diety (na przykład spożycia buraków), przyjmowanych leków czy suplementów.

Badanie chemiczne wykonuje się za pomocą pasków wskaźnikowych, które reagują na obecność białka, glukozy, ciał ketonowych, krwi, azotynów czy bilirubiny. W nowoczesnych laboratoriach paski odczytują automatyczne analizatory.

Ocena osadu wymaga odwirowania próbki i obejrzenia pod mikroskopem tego, co opadło na dno. Diagnosta ocenia obecność nabłonków, krwinek czerwonych i białych, bakterii, wałeczków oraz kryształów².

Sformułowanie „badanie ogólne moczu z oceną osadu” nie oznacza dwóch osobnych badań, lecz pełny standard wykonania analizy, obejmujący etap mikroskopowy.

Dlaczego do badania służy pierwsza poranna próbka

Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej zaleca do badania ogólnego pierwszą poranną próbkę, oddaną po co najmniej ośmiogodzinnym spoczynku nocnym³. Medycyna Praktyczna również wskazuje pierwszą poranną mikcję jako materiał najbardziej wartościowy².

Powodem jest zagęszczenie. Mocz zagęszczony przez noc zawiera więcej elementów podlegających ocenie, natomiast próbka oddana w ciągu dnia, po wypiciu płynów, bywa na tyle rozcieńczona, że część informacji w niej ginie.

W sytuacjach pilnych i ratunkowych badanie wykonuje się z próbki pobranej w dowolnym momencie.

Jak prawidłowo pobrać materiał

Przed pobraniem należy dokładnie umyć okolice ujścia cewki moczowej. Próbkę pobiera się ze środkowego strumienia: pierwszą porcję moczu oddaje się do toalety, kolejną zbiera do jałowego pojemnika, a resztę odprowadza do muszli. Pierwsza porcja nie nadaje się do badania, ponieważ zbiera bakterie kolonizujące ujście cewki moczowej³.

Pełną instrukcję, obejmującą pojemnik, higienę, objętość próbki i postępowanie podczas miesiączki, zawiera osobny tekst: jak prawidłowo pobrać mocz do badania.

Ile czasu ma laboratorium na analizę próbki

PTDL zaleca dostarczenie próbki do laboratorium w czasie nie dłuższym niż dwie godziny od pobrania, najlepiej w godzinach 8:00–10:00³. Medycyna Praktyczna podaje ten sam limit i dodaje, że przy braku możliwości niezwłocznego dostarczenia próbkę można przez kilka godzin przechowywać w lodówce².

Ograniczenie wynika z tego, że w oddanym moczu wciąż zachodzą zmiany: rośnie pH, rozpadają się elementy komórkowe, a obecne bakterie zaczynają się namnażać. Po kilku godzinach w temperaturze pokojowej analizie podlega w praktyce inny materiał niż ten, który opuścił organizm.

Warto wiedzieć

Badanie ogólne moczu jest tak powszechne, ponieważ powszechny jest powód jego zlecania. Z przeglądu danych epidemiologicznych opublikowanego w „Lekarzu POZ” wynika, że co druga kobieta przynajmniej raz w życiu przechodzi zakażenie układu moczowego¹.

Badanie moczu w polskim systemie

Badanie ogólne moczu figuruje w wykazie badań podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie⁴; komplet pozycji obu zakresów zbiera wykaz badań programu. Poza programem zleca je lekarz i należy ono do najczęściej wykonywanych badań w podstawowej opiece zdrowotnej. Pojawia się też w eksperckim zestawie badań wykonywanych raz w roku.

Bywa też wymieniane wśród badań wartych regularnego powtarzania. Konsultant krajowy w dziedzinie hematologii wskazywał badanie ogólne moczu obok morfologii, która obejmuje między innymi hematokryt (HCT), i OB jako zestaw wart wykonania raz w roku⁵. Jest to zalecenie eksperckie, a nie program populacyjny; różnicę między jednym a drugim wyjaśnia tekst o badaniach przesiewowych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy do badania moczu trzeba być na czczo?
Nie ma takiego wymogu w sensie, w jakim dotyczy on badań krwi. Znaczenie ma natomiast to, żeby próbka pochodziła z pierwszej porannej mikcji³.

Czy można wykonać badanie w trakcie miesiączki?
PTDL wskazuje, że badania ogólnego moczu nie należy wykonywać w trakcie krwawienia miesięcznego oraz 2–3 dni przed menstruacją i po niej³. Jeśli badanie jest pilne, poinformuj o sytuacji lekarza.

Czy dieta wpływa na kolor moczu?
Tak. Barwę moczu zmieniają niektóre pokarmy (na przykład buraki), witaminy i leki. Warto przekazać taką informację w punkcie pobrań.

Co dalej

Pełny obraz pracy nerek uzyskuje się, łącząc badanie moczu z oceną wskaźników nerkowych we krwi, takich jak kreatynina i eGFR oraz mocznik. Jeśli badanie wykonujesz w ramach bilansu, przynieś komplet wyników na wizytę podsumowującą — dokumenty z wynikami znajdziesz też na Internetowym Koncie Pacjenta, jeżeli placówka przekazała je do systemu.