Grupy krwi: jakie są, jak wygląda badanie i jak dziedziczy się grupę krwi

Grupy krwi określa się na podstawie antygenów, czyli cząsteczek obecnych albo nieobecnych na powierzchni krwinek czerwonych. W praktyce bada się dwa układy: AB0, w którym są grupy A, B, AB i 0, oraz Rh, w którym krew jest Rh-dodatnia (Rh+) albo Rh-ujemna (Rh–)¹. Wynik zapisuje się łącznie, na przykład „A Rh+”.

Badanie grupy krwi wykonuje się z próbki krwi żylnej i nie wymaga przygotowania. Lekarz zamawiający krew do przetoczenia opiera się jednak na wyniku potwierdzonym, czyli opartym na dwóch badaniach z dwóch osobnych pobrań^4,3.

Najważniejsze informacje

• W Polsce najczęstsza jest grupa A Rh+, a najrzadsza AB Rh–¹.
• Do badania grupy krwi nie trzeba być na czczo³.
• Potwierdzony wynik wymaga dwóch badań z dwóch próbek krwi pobranych w różnym czasie i z dwóch wkłuć. Wynik z jednego oznaczenia jest niepotwierdzony⁴.
• W ciąży grupę krwi i Rh bada się na pierwszej wizycie, jeśli kobieta nie ma potwierdzonego wyniku⁵.
• Oznaczenia grupy krwi nie ma w wykazie badań, które zleca lekarz POZ¹⁰. Prywatnie badanie jest dostępne bez skierowania.

Jakie są grupy krwi w układzie AB0 i Rh

W układzie AB0 są cztery grupy krwi: A, B, AB i 0. Decydują o nich dwa antygeny, A i B. Osoba, która nie ma na krwinkach któregoś z nich, wytwarza przeciw niemu przeciwciała. Dlatego oznaczenie obejmuje zarówno antygeny, jak i przeciwciała¹.

Grupa krwi	Antygen na krwinkach	Przeciwciała w osoczu
A	A	anty-B
B	B	anty-A
AB	A i B	brak anty-A i anty-B
0	brak A i B	anty-A i anty-B

Przeciwciała anty-A i anty-B dziecko zaczyna wytwarzać w 3.–4. miesiącu życia¹.

O grupie w układzie Rh decyduje antygen D. Osoba, która go ma, jest Rh+, a osoba bez niego — Rh–. Przeciwciała anty-D, w odróżnieniu od anty-A i anty-B, nie pojawiają się samoistnie. Powstają najczęściej wtedy, gdy krwinki Rh-dodatniego płodu przedostaną się do krwi Rh-ujemnej matki w czasie ciąży lub porodu, a także po przetoczeniu krwinek Rh+ osobie Rh–¹. Poza AB0 i Rh istnieją inne układy grupowe, na przykład Kell czy Duffy, ale nie oznacza się ich rutynowo¹.

Grupy krwi w Polsce

Najwięcej osób w Polsce ma grupę A RhD+ lub 0 RhD+, a Rh-ujemnych jest około 15%⁶.

Grupa krwi	Udział w populacji
A RhD+	32%
0 RhD+	31%
B RhD+	15%
AB RhD+	7%
A RhD–	6%
0 RhD–	6%
B RhD–	2%
AB RhD–	1%

Krew grupy 0 RhD– w nagłych wypadkach, gdy brakuje krwi właściwej grupy, może zostać przetoczona każdemu biorcy. Ponieważ osób Rh-ujemnych jest niewiele, Narodowe Centrum Krwi prosi je o regularne oddawanie krwi⁶.

Jak wygląda badanie grupy krwi

Do badania potrzebna jest próbka krwi żylnej, pobierana tak samo jak do morfologii krwi. Krew tętniczą lub pępowinową pobiera się tylko w wyjątkowych sytuacjach⁴.

W laboratorium krwinki miesza się z odczynnikami zawierającymi przeciwciała anty-A i anty-B i sprawdza, czy się zlepiają. W drugim etapie, zwanym próbą odwrotną, surowicę pacjenta łączy się z krwinkami o znanej grupie A i B. Połączenie obu etapów pozwala wiarygodnie ustalić grupę krwi. Osobno oznacza się antygen D³. W Polsce badanie do potwierdzonego wyniku obejmuje także poszukiwanie przeciwciał odpornościowych, czyli przeciwciał przeciw antygenom krwinek czerwonych, które mogą powstać np. po ciąży lub przetoczeniu⁴.

Czy do badania grupy krwi trzeba być na czczo

Nie, badanie grupy krwi nie wymaga specjalnego przygotowania³. Jeżeli z tego samego pobrania mają być wykonane inne oznaczenia, na przykład glukoza lub lipidogram, obowiązują zasady dla tych badań. Opisuje je poradnik o badaniu krwi na czczo.

Ile czeka się na wynik badania grupy krwi

Czas oczekiwania na wynik zależy od laboratorium. Przykładowo RCKiK w Opolu wydaje osobom prywatnym kartę grupy krwi razem z wynikiem w ciągu 4 dni roboczych od pobrania⁸. Przy zamawianiu badania warto zapytać o termin w wybranym punkcie.

W szpitalu, gdy przetoczenie jest pilne, lekarz nie musi czekać na potwierdzony wynik. Przy jego braku może zdecydować o przetoczeniu koncentratu krwinek czerwonych grupy 0⁴.

Wynik grupy krwi potwierdzony i niepotwierdzony

Potwierdzony wynik grupy krwi opiera się na dwóch badaniach wykonanych z dwóch próbek krwi, pobranych w różnym czasie, z dwóch różnych miejsc wkłucia. Przy każdym pobraniu trzeba zidentyfikować pacjenta. Badania obejmują dwukrotne oznaczenie antygenów A, B i D, oznaczenie przeciwciał anty-A i anty-B oraz, przynajmniej w jednym z nich, przeciwciał odpornościowych⁴.

Wynik z jednego oznaczenia przepisy nazywają niepotwierdzonym wynikiem grupy krwi. Dlatego na wydruku z jednego pobrania może widnieć adnotacja „niepotwierdzony”, nawet jeśli oznaczenie jest prawidłowe. Aby uzyskać wynik potwierdzony, trzeba wykonać drugie badanie z nowej próbki⁴. Wymóg dwóch osobnych pobrań ma wykluczyć pomyłkę, na przykład zamianę próbek.

Za potwierdzony wynik grupy krwi uznaje się⁴:

• dwa zgodne wyniki badań;
• jeden wynik z wpisami o dwóch zgodnych oznaczeniach;
• wynik wpisany w karcie grupy krwi;
• wynik wpisany w legitymacji służbowej żołnierza zawodowego.

Potwierdzony wynik pacjent otrzymuje na papierze albo w postaci wpisu w karcie lub legitymacji. Na jego podstawie lekarz zamawia krew do przetoczenia⁴.

Potwierdzona grupa krwi nie zastępuje badań wykonywanych przed samym przetoczeniem. U każdego pacjenta, który ma otrzymać krew, sprawdza się grupę AB0 i Rh oraz obecność przeciwciał odpornościowych, a krew biorcy porównuje się z krwią dawcy¹.

Kiedy potrzebne jest badanie grupy krwi

Grupę krwi bada się przede wszystkim przed przewidywanym przetoczeniem krwi, w ciąży i przy pierwszym oddaniu krwi. Oznaczenie jest konieczne u każdego pacjenta, u którego przewiduje się przetoczenie krwi lub jej składników, np. przed rozległym zabiegiem¹. Grupę krwi oznacza się też u każdej osoby, która po raz pierwszy oddaje krew⁶.

Znajomość własnej grupy krwi nie jest warunkiem otrzymania krwi w nagłej sytuacji: przy braku wyniku lekarz zleca oznaczenie grupy krwi, a w pilnej sytuacji może zastosować krew grupy 0⁴. Posiadanie potwierdzonego wyniku przydaje się jednak przed planowanym leczeniem i w ciąży.

Grupa krwi w ciąży a konflikt serologiczny

Standard opieki okołoporodowej przewiduje oznaczenie grupy krwi i Rh na początku ciąży, jeśli kobieta nie ma potwierdzonego wyniku. Kolejne badania zależą od tego, czy kobieta jest Rh-ujemna⁵.

Termin	Badanie lub działanie
Do 10. tygodnia ciąży lub pierwsza wizyta	grupa krwi i Rh (gdy brak potwierdzonego wyniku) oraz przeciwciała odpornościowe
24.–28. tydzień	przeciwciała anty-D u kobiet Rh-ujemnych
28.–30. tydzień	immunoglobulina anty-D, jeśli są wskazania
Przyjęcie do porodu	sprawdzenie potwierdzonej grupy krwi, a przy jej braku badanie

Źródło tabeli: ⁵.

Konflikt serologiczny może wystąpić, gdy kobieta ma grupę Rh–, a płód Rh+. Zwykle nie dotyczy pierwszej ciąży, tylko kolejnych. U kobiety Rh+ konflikt w układzie Rh nie występuje, niezależnie od grupy krwi płodu².

Aby zapobiec konfliktowi, kobiecie Rh-ujemnej, u której nie stwierdzono przeciwciał, a dziecko ma lub może mieć grupę Rh+, podaje się immunoglobulinę anty-D. Po porodzie oznacza się grupę krwi dziecka, od której zależy, czy potrzebne jest kolejne podanie. O wskazaniach i dawce decyduje ginekolog-położnik. Jeśli badanie wykaże u ciężarnej przeciwciała, immunoglobuliny się nie podaje, a kobieta wymaga monitorowania pod opieką ginekologa-położnika². Pozostałe badania przed ciążą i na jej początku zebrano w poradniku o badaniach przed ciążą.

Grupa krwi dziecka — jak dziedziczy się grupę krwi

Dziecko dziedziczy grupę krwi po rodzicach: po jednym allelu od matki i od ojca. W układzie AB0 allele A i B dominują nad allelem 0, dlatego osoba z grupą A lub B może przekazać dziecku niewidoczny u siebie allel 0¹. Tabela pokazuje, jakie grupy krwi są możliwe u dziecka, a nie to, która z nich wystąpi.

Grupa matki \ grupa ojca	0	A	B	AB
0	0	A, 0	B, 0	A, B
A	A, 0	A, 0	0, A, B, AB	A, B, AB
B	B, 0	0, A, B, AB	B, 0	A, B, AB
AB	A, B	A, B, AB	A, B, AB	A, B, AB

Źródło tabeli: ¹.

W układzie Rh dziecko dwojga rodziców Rh– zawsze ma grupę Rh–. Jeśli oboje rodzice są Rh+ albo jedno z nich jest Rh–, dziecko może mieć zarówno Rh+, jak i Rh–¹.

Badanie grupy krwi u dziecka

U noworodków i niemowląt do 4. miesiąca życia oznacza się tylko antygeny A, B i D, dwukrotnie, bez przeciwciał anty-A i anty-B⁴. Wynika to z tego, że dziecko zaczyna wytwarzać te przeciwciała dopiero w 3.–4. miesiącu życia¹.

Grupę krwi noworodka oznacza się m.in. po porodzie u matki Rh-ujemnej, aby ustalić dalsze postępowanie². Oznaczenia grupy krwi nie ma w wykazie badań POZ¹⁰, dlatego rodzice, którzy chcą poznać grupę krwi dziecka bez wskazań medycznych, zwykle wykonują badanie prywatnie.

Czy grupa krwi może się zmienić

Grupa krwi wynika z genów odziedziczonych po rodzicach¹. Przepisy opisują wyjątek: po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych od dawcy niezgodnego w układzie AB0 grupa krwi pacjenta może zmienić się na grupę dawcy. Potwierdzony wynik wydany przed przeszczepieniem nie jest wtedy podstawą do zamawiania krwi⁴.

Jeśli dwa wydruki tej samej osoby podają różne grupy krwi, pokaż oba lekarzowi lub pracowni, która wykonała badanie.

Gdzie sprawdzić swoją grupę krwi: IKP, karta grupy krwi, krwiodawstwo

Wiarygodnym dowodem grupy krwi jest potwierdzony wynik na papierze, karta grupy krwi albo wpis w legitymacji żołnierza zawodowego. Przepisy nie wymieniają wśród nich dowodu osobistego⁴.

IKP. W Internetowym Koncie Pacjenta widać elektroniczną dokumentację medyczną, w tym wyniki badań, o ile lekarz lub placówka umieścili ją w systemie⁹. Wynik grupy krwi może się tam pojawić jako dokument od laboratorium, ale wśród informacji dostępnych w IKP nie ma osobnej pozycji z grupą krwi. Jak szukać dokumentów z badań, opisuje poradnik o wynikach badań w IKP.

Karta grupy krwi. Kartę wydaje się wyłącznie na podstawie dwóch oznaczeń grupy krwi. W RCKiK w Poznaniu osoba, która nie oddaje krwi, może ją otrzymać odpłatnie: po jednym oznaczeniu w RCKiK, jeśli ma prawidłowo wydany wcześniejszy wynik, albo po dwóch badaniach, jeśli takiego wyniku nie ma⁷. Zasady wydawania kart ustala każde centrum krwiodawstwa.

Krwiodawstwo. Przy pierwszym oddaniu krwi oznacza się grupę krwi dawcy. Krew może oddać zdrowa osoba w wieku 18–65 lat ważąca co najmniej 50 kg⁶. Dawcy, którzy spełniają warunki danego centrum, mogą otrzymać kartę grupy krwi bezpłatnie. W Poznaniu przysługuje ona czynnemu dawcy, który od 2009 r. oddał krew lub jej składniki co najmniej 3 razy⁷.

Badanie grupy krwi na NFZ i prywatnie

Oznaczenia grupy krwi nie ma w wykazie badań, które może zlecić lekarz POZ. Wykaz obejmuje m.in. morfologię, OB i badania biochemiczne, ale nie badania immunohematologiczne. Nawet przy badaniach z tego wykazu lekarz decyduje na podstawie wskazań medycznych, a nie na prośbę pacjenta¹⁰. Zasady zlecania badań opisuje poradnik o badaniach na NFZ w POZ.

Bezpłatnie grupę krwi oznacza się, gdy wymaga tego leczenie lub opieka:

• w ciąży — w ramach opieki prowadzonej przez lekarza lub położną; do ginekologa-położnika na NFZ nie trzeba skierowania^5,11;
• w szpitalu — przed zabiegiem lub leczeniem, przy którym przewiduje się przetoczenie krwi¹;
• u specjalisty — pacjent leczony w poradni specjalistycznej powinien otrzymać skierowanie na niezbędne badania¹¹.

Prywatnie badanie grupy krwi jest dostępne bez skierowania w laboratoriach i punktach pobrań, a także w niektórych centrach krwiodawstwa, na przykład w RCKiK w Poznaniu⁷. Pobranie odbywa się w zwykłym punkcie pobierania krwi. Przy zamawianiu sprawdź, czy oferta dotyczy jednego oznaczenia, czy wyniku potwierdzonego, bo od tego zależą zakres i cena. Aktualne warunki: sprawdź w cenniku Diagnostyki, sprawdź w cenniku ALAB lub sprawdź w cenniku Synevo.

Co dalej

1. Sprawdź, czy masz w domu wynik grupy krwi, i zobacz, czy jest opisany jako potwierdzony.
2. Jeśli planujesz ciążę lub zabieg, a masz tylko wynik niepotwierdzony, zapytaj lekarza, czy potrzebne jest drugie oznaczenie.
3. Przechowuj potwierdzony wynik lub kartę grupy krwi razem z innymi ważnymi dokumentami medycznymi i zabierz je do szpitala albo na pierwszą wizytę w ciąży.