Nadciśnienie tętnicze nie boli. Jak sprawdzić, czy je masz

Na chorobę niedokrwienną serca zmarło w Polsce w 2023 roku 61 882 osoby, a na udar i inne choroby naczyń mózgowych kolejne 30 572⁶; to dwie najczęstsze przyczyny zgonów, opisane szerzej w przeglądzie przyczyn zgonów w Polsce. Jednym z najczęstszych czynników, które do nich prowadzą, jest nadciśnienie tętnicze¹, a regularna kontrola ciśnienia i skuteczne leczenie znacząco zmniejszają ryzyko takich powikłań². Ponieważ nadciśnienie zwykle przez wiele lat nie daje objawów⁴, sprawdza się je pomiarem ciśnienia, u każdego dorosłego co najmniej raz w roku¹.

Najważniejsze informacje

• Pacjentów z nadciśnieniem jest w Polsce około 11 mln, czyli 34–35% dorosłych¹. Wielu chorych nie wie o swojej chorobie².
• Nadciśnienie przez lata nie boli. Bez regularnych pomiarów bywa wykrywane dopiero wtedy, gdy uszkodzi serce, nerki lub mózg⁴.
• Nadciśnienie rozpoznaje się od 140/90 mm Hg w gabinecie, 135/85 mm Hg w pomiarach domowych i 130/80 mm Hg w całodobowej rejestracji^2,1.
• Jeden wysoki pomiar to jeszcze nie rozpoznanie⁴. Wynik trzeba potwierdzić pomiarami domowymi lub całodobową rejestracją ciśnienia¹.
• Przy rozpoznaniu lekarz zleca m.in. kreatyninę z eGFR, badanie moczu, lipidogram, glukozę, potas i sód oraz EKG¹.
• Ciśnienie jest mierzone bezpłatnie w programach Moje Zdrowie i ChUK, a większość badań laboratoryjnych z listy wytycznych obejmuje pakiet podstawowy Moje Zdrowie^7,8.

Ilu Polaków ma nadciśnienie i ilu o tym nie wie

Z danych NFZ z lat 2018–2022 wynika, że pacjentów z nadciśnieniem jest w Polsce około 11 mln, co odpowiada 34–35% dorosłych¹. Częstość nadciśnienia w Polsce należy do najwyższych w Europie, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn¹. Z wiekiem choroba staje się regułą: w badaniu POLSENIOR2 nadciśnienie miały trzy na cztery osoby w wieku 60 lat i starsze¹.

Liczba z danych NFZ obejmuje tylko osoby, u których choroba została już rozpoznana. Ilu chorych o niej nie wie, pokazują badania, w których ciśnienie mierzy się losowo wybranym dorosłym. W ogólnopolskim badaniu WOBASZ II z lat 2013–2014 o swoim nadciśnieniu wiedziało 59% osób, u których je stwierdzono, czyli około 4 na 10 nie miało o nim pojęcia⁵. To dane sprzed ponad dekady, ale NFZ nadal podkreśla, że wielu Polaków nie wie, że ma za wysokie ciśnienie².

Objawy nadciśnienia: dlaczego długo go nie czuć

Nadciśnienie tętnicze zwykle przez wiele lat nie powoduje żadnych dolegliwości. Jeśli ciśnienie nie jest regularnie mierzone, choroba bywa wykrywana dopiero wtedy, gdy pojawią się powikłania w sercu, nerkach lub mózgu⁴. Dobre samopoczucie nie mówi więc nic o wartości ciśnienia.

Część osób odczuwa objawy, ale nie są one specyficzne i łatwo przypisać je innym przyczynom³. Należą do nich:

• bóle i zawroty głowy³;
• zaburzenia snu lub łatwe męczenie się⁴.

Takie dolegliwości są powodem, żeby zmierzyć ciśnienie, a nie dowodem na nadciśnienie. Jeśli wartości powyżej 140/90 mm Hg się powtarzają, trzeba skonsultować się z lekarzem POZ³.

Czym grozi nieleczone nadciśnienie

Nieleczone nadciśnienie stopniowo uszkadza narządy wewnętrzne². Zwiększa ryzyko:

• zawału serca i niewydolności serca³;
• udaru mózgu²;
• przewlekłej choroby nerek, bo nadciśnienie uszkadza naczynia nerek, co może prowadzić do ich niewydolności²;
• uszkodzenia naczyń siatkówki oka³.

Te skutki nie są jednak przesądzone. Regularna kontrola ciśnienia i skuteczne leczenie pozwalają znacząco zmniejszyć ryzyko powikłań². Dlatego wykrycie nadciśnienia kilka lat wcześniej ma realne znaczenie.

Kto ma większe ryzyko nadciśnienia

Ciśnienie rośnie przez całe życie. Jego wyjściowa wysokość zależy głównie od genów, a tempo wzrostu od środowiska¹. U ponad 90% chorych nadciśnienie jest pierwotne, czyli nie ma jednej konkretnej przyczyny⁴. Część czynników ryzyka można zmienić, części nie.

Czynnik ryzyka	Czy mamy na niego wpływ	Co z tego wynika
Nadciśnienie u bliskich krewnych	nie	dodatkowy powód, żeby nie pomijać corocznego pomiaru
Wiek	nie	po 60. roku życia nadciśnienie ma większość osób
Nadmiar soli w diecie	tak	ograniczenie soli obniża ciśnienie
Otyłość	tak	spadek masy ciała obniża ciśnienie
Mało ruchu	tak	regularna aktywność fizyczna obniża ciśnienie
Nadużywanie alkoholu, palenie papierosów	tak	oba zwiększają ryzyko nadciśnienia
Przewlekły stres	częściowo	zwiększa ryzyko nadciśnienia

Źródła tabeli: ^3,4,2,1.

Skłonność do nadciśnienia bywa dziedziczna: ryzyko jest większe, gdy bliscy krewni chorowali na nadciśnienie³. Dziedziczność nie przesądza jednak o chorobie, a regularny pomiar pozwala zauważyć wzrost ciśnienia wcześnie.

Jak sprawdzić, czy masz nadciśnienie

Nadciśnienie wykrywa się pomiarem ciśnienia, a nie badaniem krwi. Polskie wytyczne zalecają, żeby u każdej dorosłej osoby zmierzyć ciśnienie w gabinecie lub w domu co najmniej raz w roku¹. Osoby z podwyższonym ciśnieniem, które nie są leczone, powinny mierzyć je co 3 miesiące¹.

Nadciśnienia nie rozpoznaje się na podstawie jednego pomiaru⁴. Wysoki wynik w gabinecie trzeba potwierdzić pomiarami domowymi albo całodobową rejestracją ciśnienia. Wyjątkiem jest ciśnienie co najmniej 180/110 mm Hg, po wykluczeniu przejściowych przyczyn, takich jak ból czy lęk¹.

Do rozpoznania mierzy się ciśnienie w domu przez 7 kolejnych dni, nie krócej niż przez 3 dni: dwa pomiary rano i dwa wieczorem, przed posiłkiem i przed przyjęciem leków¹. Jak przygotować się do pomiaru, dobrać mankiet i ułożyć rękę, opisujemy w artykule o pomiarze ciśnienia.

Całodobowa rejestracja ciśnienia, nazywana potocznie holterem ciśnieniowym, polega na automatycznych pomiarach co 15–20 minut w dzień i co 30 minut w nocy¹. Na NFZ jest dostępna w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej i w POZ w ramach opieki koordynowanej^1,9.

Kiedy rozpoznaje się nadciśnienie tętnicze

Próg rozpoznania zależy od tego, gdzie i jak zmierzono ciśnienie. Dla pomiarów domowych i całodobowej rejestracji wytyczne przyjmują niższe granice niż dla pomiaru w gabinecie.

Rodzaj pomiaru	Nadciśnienie tętnicze, gdy średnia wynosi
gabinetowy, w przychodni	140/90 mm Hg lub więcej
domowy, seria pomiarów	135/85 mm Hg lub więcej
całodobowa rejestracja, średnia z doby	130/80 mm Hg lub więcej

Źródła tabeli: ^2,1.

Wytyczne PTNT/PTK z 2024 roku wprowadziły też prostszy podział wartości z gabinetu. Ciśnienie poniżej 120/70 mm Hg jest optymalne, a wartości 120–139/70–89 mm Hg to ciśnienie podwyższone¹. Podwyższone ciśnienie nie jest jeszcze nadciśnieniem, ale wymaga intensywnych zmian stylu życia¹.

Nadciśnienie białego fartucha i nadciśnienie ukryte

Pomiary w gabinecie i w domu mogą dawać różne wyniki. Przy nadciśnieniu białego fartucha ciśnienie w gabinecie przekracza próg nadciśnienia, a w domu lub w całodobowej rejestracji pozostaje poniżej niego¹. Osoby z tym zjawiskiem mogą mieć zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe i powinny być kontrolowane co 6–12 miesięcy¹. Odwrotna sytuacja to nadciśnienie ukryte: w gabinecie wynik wydaje się dobry, a pomiary domowe lub całodobowa rejestracja wskazują na nadciśnienie. Traktuje się je tak jak nadciśnienie¹. Dlatego same pomiary gabinetowe nie wystarczą.

Jakie badania zleca lekarz przy rozpoznaniu nadciśnienia

Przy rozpoznawaniu nadciśnienia lekarz zleca badania podstawowe, które według polskich wytycznych trzeba wykonać obowiązkowo¹. Nie służą one do rozpoznania nadciśnienia, bo to ustala się pomiarem ciśnienia. Pokazują, czy nadciśnienie zdążyło uszkodzić nerki lub serce, jakie są inne czynniki ryzyka i czy nadciśnienie może być objawem innej choroby.

Badanie	Co pokazuje przy nadciśnieniu
kreatynina z eGFR	czynność nerek; powtarzana co najmniej raz w roku
badanie ogólne moczu i stosunek albuminy do kreatyniny w moczu (ACR)	uszkodzenie nerek przez nadciśnienie; choroby nerek jako przyczyna nadciśnienia
potas i sód	stan wyjściowy przed leczeniem; przesiew w kierunku nadciśnienia wtórnego o podłożu hormonalnym
lipidogram	ryzyko chorób serca i naczyń
glukoza na czczo, HbA1c	cukrzyca i stan przedcukrzycowy
EKG	przerost lewej komory serca, migotanie przedsionków, przebyty zawał; wykonywane raz w roku
morfologia, TSH, kwas moczowy	wtórne przyczyny nadciśnienia, np. choroby tarczycy; dodatkowa ocena ryzyka

Źródło tabeli: ¹.

Szukanie innej choroby jako przyczyny ma sens, bo u 5–10% chorych nadciśnienie jest wtórne⁴. Podwyższone ciśnienie jest wtedy objawem choroby nerek, dużych tętnic albo gruczołów, np. tarczycy, przytarczyc lub nadnerczy⁴. O tym, które badania rozszerzone są potrzebne, decyduje lekarz.

Pomiar ciśnienia i badania na NFZ

Ciśnienie można zmierzyć bezpłatnie w kilku miejscach, a większość badań z tabeli jest dostępna na NFZ.

• Program Moje Zdrowie jest bezpłatny dla osób od 20. roku życia: co 5 lat w wieku 20–49 lat i co 3 lata od 50. roku życia⁷. Pakiet podstawowy obejmuje m.in. glukozę, kreatyninę z eGFR, lipidogram, morfologię, TSH i badanie ogólne moczu, a na wizycie podsumowującej pracownik medyczny mierzy ciśnienie⁷.
• Program ChUK jest dla osób w wieku 35–65 lat i obejmuje pomiar ciśnienia oraz badania biochemiczne. Nie wymaga skierowania⁸.
• Lekarz POZ może zlecić m.in. sód, potas, kreatyninę i EKG spoczynkowe, jeśli są wskazania medyczne⁹. W opiece koordynowanej dostępne są też całodobowa rejestracja ciśnienia i wskaźnik albumina/kreatynina w moczu⁹.
• Kioski profilaktyczne w 16 oddziałach wojewódzkich NFZ pozwalają samodzielnie sprawdzić ciśnienie³.

Poza NFZ badania krwi i moczu można wykonać odpłatnie w laboratorium bez skierowania. Wynik trzeba jednak omówić z lekarzem, bo samo badanie nie zastępuje oceny ciśnienia.

Objawy, przy których nie można czekać na wizytę kontrolną

NFZ wymienia objawy, które mogą świadczyć o zaawansowanym nadciśnieniu lub jego powikłaniach²:

• silny, nagły ból głowy z zaburzeniami widzenia, np. mroczkami lub podwójnym widzeniem;
• omdlenia;
• duszność;
• ból w klatce piersiowej.

Takie dolegliwości wymagają pilnej konsultacji lekarskiej, a nie czekania na planowy termin².

Co można zrobić samemu

Styl życia wpływa na ciśnienie w mierzalny sposób. Każdy kilogram mniej obniża ciśnienie o około 1 mm Hg, a regularne ćwiczenia o 4–9 mm Hg². NFZ zaleca przede wszystkim:

• ograniczyć sól, bo nadmiar sodu podnosi ciśnienie²;
• ruszać się co najmniej 30 minut dziennie²;
• zredukować nadmierną masę ciała²;
• jeść według zasad diety DASH, na której opierają się bezpłatne plany żywieniowe DietyNFZ³.

Zmiana stylu życia nie zastępuje pomiaru ciśnienia ani zaleceń lekarza. O leczeniu, także o tym, czy potrzebne są leki, decyduje lekarz na podstawie pomiarów i wyników badań.

Najczęstsze pytania

Czy nadciśnienie dotyczy tylko starszych osób?
Nie. Ryzyko rośnie z wiekiem, ale nadciśnienie zdarza się też u młodych dorosłych, a nawet u dzieci i nastolatków². Z polskich danych wynika, że wśród 18-latków ma je 9%, a wśród chłopców w tym wieku nawet 16%¹.

Co to jest nadciśnienie samoistne?
Nadciśnienie samoistne, czyli pierwotne, to postać, której nie wywołuje żadna inna choroba. Ma ją ponad 90% chorych, a na jego rozwój wpływają geny, środowisko, dieta, stres i styl życia⁴. Pozostali mają nadciśnienie wtórne, opisane w sekcji o badaniach.

Co dalej

Najprostszy pierwszy krok to zmierzenie ciśnienia, jeśli nie było mierzone w ostatnim roku. Wygodnie zrobić to w ramach bezpłatnego bilansu Moje Zdrowie, który łączy pomiar ciśnienia z podstawowymi badaniami krwi i moczu. Jeśli wynik jest wysoki, warto przez tydzień mierzyć ciśnienie w domu według zasad z artykułu o pomiarze ciśnienia i przynieść zapis pomiarów lekarzowi POZ.