Movember: jakie badania dla mężczyzn i w jakim wieku

Movember to coroczna listopadowa kampania, w której mężczyźni na całym świecie zapuszczają wąsy, by zwrócić uwagę na swoje zdrowie¹. Fundacja Movember, która ją zapoczątkowała, zajmuje się trzema obszarami: rakiem prostaty, rakiem jądra oraz zdrowiem psychicznym i zapobieganiem samobójstwom³. Kampania przypomina też o badaniach, które warto robić zależnie od wieku. Młodszym mężczyznom zaleca się comiesięczne samobadanie jąder⁸, starszym rozmowę z lekarzem o PSA, zwykle po 50. roku życia¹¹, a każdy ubezpieczony od 20. roku życia może bezpłatnie skorzystać z bilansu w programie Moje Zdrowie¹⁶.

Najważniejsze informacje

Nazwa Movember łączy angielskie słowa moustache (wąsy) i November (listopad)¹. W Polsce akcję nazywa się też Wąsopadem i Niebieskim Listopadem².
Rak jądra najczęściej dotyka mężczyzn w wieku 15–40 lat⁹. Samobadanie zaleca się raz w miesiącu, już od okresu dojrzewania⁸.
Bez dolegliwości i bez zwiększonego ryzyka pierwsze oznaczenie PSA wykonuje się po 50. roku życia, a przy raku prostaty u krewnego pierwszego stopnia po 45.¹¹.
Każdy dorosły powinien mierzyć ciśnienie co najmniej raz w roku¹³.
U mężczyzn po 50. roku życia program Moje Zdrowie obejmuje także PSA¹⁶ i test FIT-OC na krew utajoną w kale⁸.
Do psychiatry na NFZ nie trzeba skierowania²⁰.

Movember: co to jest i skąd wąsy w listopadzie

Movember jest międzynarodową kampanią na rzecz zdrowia mężczyzn, a jej symbolem są wąsy zapuszczane w listopadzie¹. Akcja rozpoczęła się w Australii na początku XXI wieku¹. U jej początków było kilku znajomych, którzy zapuścili wąsy, by zacząć poważną rozmowę o zdrowiu mężczyzn³. Uczestnik zaczyna miesiąc gładko ogolony i do końca listopada nie goli wąsów⁴.

Wąsy są pretekstem, a nie celem. Z pieniędzy zebranych w kampanii Fundacja Movember finansuje badania naukowe i programy zdrowotne nastawione na profilaktykę w trzech obszarach: zdrowia psychicznego i zapobiegania samobójstwom, raka prostaty oraz raka jądra³. Statystyki pokazują, że mężczyźni rzadziej niż kobiety korzystają z badań profilaktycznych i częściej bagatelizują objawy¹.

Wąsopad i Niebieski Listopad

Wąsopad i Niebieski Listopad to polskie nazwy tej samej akcji. Stacje sanitarno-epidemiologiczne używają ich zamiennie z nazwą Movember i opisują listopad jako miesiąc profilaktyki męskich nowotworów².

Movember w Polsce: kampania Mosznowładcy

Polska kampania związana z ruchem Movember nazywa się Mosznowładcy. Zapoczątkowała ją Fundacja Kapitan Światełko, założona w 2014 roku. W 2024 roku do prowadzenia kampanii utworzono nową organizację⁵. Obecnie kampanię organizuje Fundacja Nie Warto⁶.

Kampania łączy edukację z badaniami. W jej ramach od 2016 roku wykonuje się USG jąder, od 2018 roku badania z kropli krwi pod kątem markerów nowotworowych prostaty, a od 2019 roku rozmawia się z mężczyznami także o samopoczuciu psychicznym. Co roku jesienią fundacja rusza w ogólnopolską trasę z badaniami⁶. Według harmonogramu publikowanego przez organizatora USG jąder mogą wykonać mężczyźni w wieku 18–40 lat, a test PSA mężczyźni po 40. roku życia⁷.

Badanie podczas akcji to dobra okazja, ale nie zastępuje wizyty u lekarza. Raka jądra rozpoznaje lekarz na podstawie badania fizykalnego, markerów nowotworowych we krwi i badań obrazowych⁹. Wynik PSA, zwłaszcza przed 50. rokiem życia, warto omówić z lekarzem rodzinnym, który zdecyduje, czy i jak często powtarzać badanie¹¹.

Movember: jakie badania i w jakim wieku

Nie ma jednego zestawu badań dla wszystkich mężczyzn. Ich wybór zależy od wieku i chorób w rodzinie, a większość badań przysługuje bezpłatnie w programach NFZ albo na zlecenie lekarza rodzinnego. Tabela dotyczy mężczyzn bez dolegliwości.

Wiek	Co sprawdzić	Jak często
od okresu dojrzewania, zwłaszcza w wieku 15–40 lat	samobadanie jąder	raz w miesiącu, najlepiej podczas kąpieli^8,9
każdy dorosły	ciśnienie tętnicze	co najmniej raz w roku¹³
20–49 lat	bilans Moje Zdrowie: morfologia, glukoza, lipidogram, kreatynina, TSH, badanie ogólne moczu; w wieku 20–40 lat także lipoproteina(a)	co 5 lat¹⁶
35–65 lat	program ChUK (profilaktyka chorób układu krążenia)	jeśli w ostatnich 12 miesiącach nie było badań w programie Moje Zdrowie¹⁸
po 40. roku życia	lipidogram	przesiew u wszystkich mężczyzn¹⁴
po 40. roku życia przy mutacji BRCA2; po 45. roku życia przy raku prostaty u ojca lub brata albo u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego	rozmowa z lekarzem o PSA	co 2 lata¹¹
40–49 lat przy raku jelita grubego u krewnego pierwszego stopnia	kolonoskopia w programie przesiewowym	jeśli nie było kolonoskopii w ostatnich 10 latach¹⁷
po 45. roku życia	glukoza	raz na 3 lata, przy czynnikach ryzyka co roku¹⁵
po 50. roku życia	rozmowa z lekarzem o PSA	odstęp ustala lekarz, nie dłuższy niż 8 lat¹¹
po 50. roku życia	program Moje Zdrowie z PSA i testem FIT-OC	co 3 lata^16,8
50–65 lat	kolonoskopia w programie przesiewowym	jeśli nie było kolonoskopii w ostatnich 10 latach¹⁷

Samobadanie jąder: od młodości, raz w miesiącu

Rak jądra najczęściej dotyka mężczyzn w wieku od 15 do 40 lat, a najwięcej zachorowań przypada na okolice 35. roku życia. To nowotwór rzadki i w większości przypadków całkowicie wyleczalny⁹. NFZ zaleca, by samobadanie było stałym elementem profilaktyki już od okresu dojrzewania i by wykonywać je raz w miesiącu, najlepiej podczas kąpieli lub pod prysznicem⁸.

Regularne samobadanie pozwala poznać własne ciało. Jedno jądro może być nieco większe od drugiego, a w górnej części wyczuwa się najądrze, które przypomina mały guzek; to prawidłowe cechy budowy⁸. Kto zna swoje ciało, łatwiej zauważy zmianę od poprzedniego badania i szybciej zgłosi się z nią do lekarza⁹. Amerykańska grupa ekspertów USPSTF nie zaleca przesiewu w kierunku raka jądra u mężczyzn bez objawów, ponieważ brakuje dowodów, że samobadanie pozwala wykryć go wcześniej¹⁰. Polskie źródła mimo to zalecają samobadanie jako prosty sposób na wczesne zauważenie zmian. Jak badać się krok po kroku, opisujemy w artykule o samobadaniu jąder, a objawy i leczenie w tekście o raku jądra.

PSA: najpierw rozmowa z lekarzem

Decyzję o badaniu PSA najlepiej podjąć po rozmowie z lekarzem, a nie wykonywać go „na wszelki wypadek”. U mężczyzn bez dolegliwości i bez zwiększonego ryzyka pierwsze oznaczenie PSA wykonuje się po 50. roku życia. Wcześniej, po 45. roku życia, badania zaczynają mężczyźni, których ojciec lub brat chorował na raka prostaty, oraz mężczyźni pochodzenia afrykańskiego, a nosiciele mutacji BRCA2 już po 40.¹¹. Tę samą granicę wieku przyjęto w programie Moje Zdrowie: u mężczyzn po 50. roku życia program obejmuje PSA¹⁶.

Ostrożność ma uzasadnienie. Badania przesiewowe mogą wykrywać nowotwory, które nigdy nie zagroziłyby zdrowiu¹¹. Nie każdy mężczyzna z wyższym PSA ma raka prostaty i nie każdy rak prostaty wymaga leczenia¹². Jak przygotować się do badania i co oznacza wynik, wyjaśniamy w artykule o PSA, a objawy i diagnostykę w tekście o raku prostaty.

Ciśnienie, cholesterol, cukier i jelito grube

Listopadowe kampanie przypominają też o podstawowych badaniach: kontroli ciśnienia, cholesterolu i cukru we krwi¹. Każdy dorosły powinien mierzyć ciśnienie co najmniej raz w roku¹³; jak robić to w domu, opisujemy w artykule o pomiarze ciśnienia. Lipidogram zaleca się przesiewowo wszystkim mężczyznom po 40. roku życia, a wcześniej osobom z czynnikami ryzyka chorób serca, np. paleniem, otyłością lub nadciśnieniem¹⁴. Glukozę bada się co 3 lata po 45. roku życia, a przy czynnikach ryzyka cukrzycy co roku, niezależnie od wieku¹⁵.

Po pięćdziesiątce dochodzi profilaktyka raka jelita grubego. Kolonoskopia w programie przesiewowym przysługuje osobom w wieku 50–65 lat bez objawów, które nie miały kolonoskopii w ostatnich 10 latach, a przy raku jelita grubego u krewnego pierwszego stopnia już w wieku 40–49 lat. Skierowanie nie jest potrzebne¹⁷. Alternatywą jest test FIT-OC na krew utajoną w kale, dostępny po 50. roku życia w programie Moje Zdrowie⁸.

Badania dla mężczyzn bezpłatne na NFZ

Większość badań z tabeli można zrobić bezpłatnie: w programie Moje Zdrowie, w programach przesiewowych albo na zlecenie lekarza rodzinnego. Program Moje Zdrowie przysługuje każdemu ubezpieczonemu od 20. roku życia: co 5 lat w wieku 20–49 lat i co 3 lata od 50. roku życia¹⁶. Udział w programie zaczyna się od ankiety w Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP albo w przychodni¹⁶.

Badanie	Jak zrobić je bezpłatnie
Morfologia, glukoza, lipidogram, kreatynina, TSH, badanie moczu	program Moje Zdrowie, pakiet podstawowy¹⁶; poza programem na zlecenie lekarza POZ¹⁹
Pomiar ciśnienia	wizyta podsumowująca w programie Moje Zdrowie¹⁶; program ChUK w wieku 35–65 lat¹⁸
PSA	program Moje Zdrowie po 50. roku życia¹⁶; na zlecenie lekarza POZ¹⁹
Test na krew utajoną w kale	program Moje Zdrowie po 50. roku życia⁸; na zlecenie lekarza POZ¹⁹
Kolonoskopia	program przesiewowy, bez skierowania¹⁷
Wizyta u urologa	skierowanie od lekarza rodzinnego¹²
Wizyta u psychiatry	bez skierowania²⁰

Listę badań, które może zlecić lekarz rodzinny, zebraliśmy w artykule o badaniach na NFZ w POZ. Prywatne pakiety laboratoriów porównujemy z programem Moje Zdrowie w tekście o pakiecie badań dla mężczyzn.

Zdrowie psychiczne mężczyzn: trzeci filar Movember

Zdrowie psychiczne i zapobieganie samobójstwom to jeden z trzech obszarów, którymi zajmuje się Fundacja Movember³. Depresja, przewlekły stres i wypalenie zawodowe coraz częściej dotyczą mężczyzn¹. Do psychiatry na NFZ nie trzeba skierowania²⁰. Bezpłatne wsparcie przez telefon można uzyskać pod numerami²¹:

116 123 — całodobowy telefon wsparcia emocjonalnego,
800 70 2222 — całodobowe Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym.

Gdzie jeszcze szukać pomocy i jak wygląda leczenie, opisujemy w artykule o depresji i pomocy na NFZ.

Objawy, z którymi nie warto czekać do listopada

Movember przypomina o badaniach raz w roku, ale z niepokojącymi objawami trzeba od razu zgłosić się do lekarza rodzinnego⁸. Należą do nich:

wyczuwalny guzek w jądrze, zmiana jego konsystencji, dyskomfort w mosznie lub pobolewanie jądra⁸,
dolegliwości przy oddawaniu moczu i zaburzenia erekcji, które nie wynikają z przyczyn emocjonalnych⁸.

Przy myślach samobójczych albo w innej sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112²¹.

Najczęstsze pytania

Czy trzeba zapuszczać wąsy, żeby wziąć udział w Movember?

Nie. Fundacja Movember proponuje inne formy udziału: przebiec lub przejść 60 km w ciągu miesiąca, zorganizować spotkanie ze znajomymi albo zbierać pieniądze we własny sposób⁴. Dla zdrowia ważniejsze od wąsów są jednak badania odpowiednie do wieku.

Czy PSA przed 50. rokiem życia zrobię na NFZ?

Tak, jeśli zleci je lekarz rodzinny. PSA jest na liście badań dostępnych w POZ¹⁹, a o tym, czy i kiedy zacząć badania, lekarz decyduje po rozmowie o ryzyku¹¹. W programie Moje Zdrowie PSA jest dostępne dopiero po 50. roku życia¹⁶.

Co dalej

Listopad to dobry moment, by wypełnić ankietę Moje Zdrowie, jeśli od ostatniego bilansu minęło 5 lat (albo 3 lata po pięćdziesiątce)¹⁶. To także dobra okazja do rozmowy z lekarzem rodzinnym o PSA, jeśli zbliżasz się do 50. roku życia albo do 45., gdy na raka prostaty chorował twój ojciec lub brat¹¹. Pełne zestawienie badań według wieku zawiera kalendarz badań profilaktycznych, a badania dla czterdziestolatków omawiamy w artykule jakie badania po 40. roku życia.