Kreatynina i eGFR - dlaczego idą razem?

Oznaczenie stężenia kreatyniny oraz wyliczenie wskaźnika eGFR stanowią podstawowe narzędzia oceny wydolności filtracyjnej nerek. Na sprawozdaniu z badań występują obok siebie, jednak kreatynina jest bezpośrednim pomiarem biochemicznym, a eGFR wartością szacowaną na jego podstawie².

Najważniejsze informacje

Kreatynina jest produktem przemiany materii powstającym w mięśniach, a jej stężenie mierzy się bezpośrednio w surowicy krwi⁴. Często oznacza się ją razem z mocznikiem, drugim produktem przemiany materii usuwanym przez nerki.
Wskaźnik eGFR (od angielskiego estimated glomerular filtration rate) nie jest mierzony, lecz szacowany ze wzoru uwzględniającego stężenie kreatyniny, wiek oraz płeć².
eGFR bywa lepszym wskaźnikiem czynności nerek niż samo stężenie kreatyniny, ponieważ uwzględnia różnice w masie mięśniowej wynikające z wieku i płci².
Za prawidłowy uznaje się eGFR ≥ 90 ml/min/1,73 m²³. Orientacyjna norma kreatyniny jest niższa u kobiet niż u mężczyzn, a o ocenie wyniku rozstrzyga zakres podany przez laboratorium⁶.
Kreatynina wraz z oszacowaną wartością eGFR wchodzi w skład podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie⁵.
Pojedynczy wynik eGFR nie jest rozpoznaniem choroby nerek, a jego znaczenie ocenia lekarz.

Kreatynina jako wskaźnik metabolizmu mięśniowego

Kreatynina powstaje w tkance mięśniowej w wyniku codziennych przemian energetycznych, trafia do krwiobiegu i jest niemal w całości usuwana przez nerki wraz z moczem⁴. Gdy sprawność filtracyjna nerek spada, wydalanie tej substancji ulega spowolnieniu, co prowadzi do wzrostu jej stężenia we krwi.

Na tym polega użyteczność oznaczenia, ale również jego ograniczenie: ilość produkowanej kreatyniny zależy od masy mięśniowej pacjenta.

Wartości wysokie mogą występować naturalnie u osób o rozbudowanej muskulaturze oraz po intensywnym wysiłku.
Wartości niskie obserwuje się u osób starszych, przy zaniku mięśni oraz przy skrajnie niskiej masie ciała.

Ta sama liczba u drobnej osoby po siedemdziesiątce i u umięśnionego dwudziestolatka nie mówi zatem tego samego o pracy nerek.

Czym jest wskaźnik eGFR i jak powstaje

Wielkość przesączania kłębuszkowego (GFR) określa objętość krwi przefiltrowanej przez kłębuszki nerkowe w jednostce czasu, podawaną w przeliczeniu na standardową powierzchnię ciała, czyli w mililitrach na minutę na 1,73 m²³.

Bezpośredni pomiar GFR jest skomplikowany, dlatego opracowano wzory służące do obliczania wartości przybliżonej, czyli szacowanego GFR². Litera „e” na początku skrótu pochodzi od angielskiego estimated, czyli „szacowany”. Najczęściej stosowanym współcześnie wzorem jest CKD-EPI.

Do wyliczenia eGFR algorytm wykorzystuje:

zmierzone stężenie kreatyniny we krwi,
wiek pacjenta,
płeć biologiczną.

Dzięki temu dwie osoby o odmiennej budowie ciała i w różnym wieku, mające identyczne stężenie kreatyniny w surowicy, uzyskają odmienne wartości eGFR².

Normy kreatyniny i eGFR u dorosłych

Norma kreatyniny we krwi

Orientacyjna norma kreatyniny w surowicy zależy od płci. U kobiet jest niższa, ponieważ mają one zwykle mniejszą masę mięśniową niż mężczyźni⁶.

Grupa	mg/dl	µmol/l
Kobiety	0,5–0,95	44–84
Mężczyźni	0,7–1,3	62–115

Wartości orientacyjne według MedlinePlus⁶. Zakresy referencyjne różnią się nieco między laboratoriami, dlatego wynik porównuje się z normą wydrukowaną na sprawozdaniu. Ze względu na zależność od masy mięśniowej samo stężenie kreatyniny ocenia się razem z eGFR.

Norma eGFR u dorosłych

Za prawidłowy uznaje się eGFR ≥ 90 ml/min/1,73 m². Wartości w zakresie 60–89 powinien ocenić lekarz, ponieważ nie zawsze świadczą o upośledzeniu czynności nerek³. Niższe wyniki opisuje klasyfikacja kategorii GFR stosowana w przewlekłej chorobie nerek zgodnie z wytycznymi KDIGO¹:

Kategoria	eGFR (ml/min/1,73 m²)	Opis
G1	≥ 90	prawidłowe lub zwiększone GFR
G2	60–89	niewielkie zmniejszenie GFR
G3a	45–59	zmniejszenie GFR niewielkie do umiarkowanego
G3b	30–44	zmniejszenie GFR umiarkowane do ciężkiego
G4	15–29	ciężkie zmniejszenie GFR
G5	< 15	schyłkowa niewydolność nerek

Kategoria z tabeli nie jest rozpoznaniem. Przewlekłą chorobę nerek definiuje się jako nieprawidłowości budowy lub czynności nerek utrzymujące się ponad trzy miesiące, a jej zaawansowanie określa się na podstawie kategorii GFR i albuminurii, czyli utraty albumin z moczem¹. Wynik eGFR ≥ 90 oznacza więc prawidłową filtrację, ale nie wyklucza choroby nerek, jeśli występują inne cechy ich uszkodzenia, na przykład albuminuria.

Dlaczego wartość szacowana wymaga ostrożnej interpretacji

eGFR pozostaje oszacowaniem, a nie pomiarem. Wynik bywa mniej wiarygodny w sytuacjach nietypowych: przy bardzo dużej lub bardzo małej masie mięśniowej, w ciąży, przy skrajnych dietach oraz w stanach ostrych. Laboratoria dopisują przy wyniku informację o użytym wzorze właśnie po to, aby lekarz wiedział, jak go czytać.

Pojedynczy wynik nie przesądza o niczym. Ocena opiera się na trendzie w czasie oraz na zestawieniu z innymi danymi, w tym z badaniem ogólnym moczu, które pozwala ocenić między innymi obecność białka.

Wskazania i obecność w programach profilaktycznych

Oznaczenia parametrów nerkowych znajdują zastosowanie przy monitorowaniu leczenia przewlekłego, doborze dawek leków wydalanych przez nerki oraz przed badaniami obrazowymi wymagającymi podania środków kontrastowych.

NFZ wymienia w podstawowym pakiecie badań programu Moje Zdrowie „poziom kreatyniny wraz z oszacowaną wartością eGFR”⁵; pozostałe pozycje obu zakresów zbiera wykaz badań programu. Sformułowanie to precyzyjnie oddaje relację obu parametrów: jedno oznaczenie laboratoryjne oraz wyliczony na jego podstawie wskaźnik.

Warto wiedzieć

Wczesne stadia uszkodzenia nerek przebiegają zazwyczaj bezobjawowo. W raporcie o przewlekłej chorobie nerek liczbę chorych w Polsce oszacowano na ponad 4 miliony osób, czyli około 11% populacji, przy czym autorzy wprost wskazują na późne wykrycie i późne objęcie opieką¹.

Kreatynina przed tomografią i rezonansem z kontrastem

Kreatyninę z wyliczonym eGFR oznacza się przede wszystkim przed badaniem z jodowym środkiem kontrastującym, a taki kontrast podaje się najczęściej dożylnie przy tomografii komputerowej¹⁰. Wynik pozwala ograniczyć ryzyko pokontrastowego ostrego uszkodzenia nerek. Tej kwestii dotyczą zalecenia Polskiego Lekarskiego Towarzystwa Radiologicznego, oparte na wspólnym stanowisku z Polskim Towarzystwem Nefrologicznym⁹.

	Tomografia komputerowa (kontrast jodowy)	Rezonans magnetyczny (kontrast gadolinowy)
Czy oceniać eGFR przed badaniem	tak, u wszystkich pacjentów	zalecenia nie przewidują oceny eGFR
Jak długo ważny jest wynik	7 dni u osób w szpitalu, 3 miesiące u pozostałych	nie dotyczy
eGFR < 30 u osoby niedializowanej	badanie w warunkach szpitalnych, po konsultacji nefrologicznej	nie dotyczy

Zestawienie na podstawie zaleceń PLTR⁹. W rezonansie najczęściej stosuje się kontrast z gadolinem¹¹, a zalecenia nie wyznaczają dla niego progu kreatyniny ani eGFR. Chorobę nerek trzeba jednak zgłosić przed badaniem, ponieważ u osób z niewydolnością nerek rzadko dochodziło do uszkodzenia narządów i skóry po podaniu gadolinu¹¹.

O podaniu środka kontrastującego decyduje radiolog, niezależnie od treści skierowania⁹, a pracownia informuje, jakie wyniki przynieść na badanie.

Przygotowanie do badania

Na badanie kreatyniny najlepiej zgłosić się rano na czczo. Kreatynina często jest częścią szerszego panelu badań biochemicznych, a wtedy może być potrzebna przerwa w jedzeniu do 12 godzin. Lekarz może też zalecić, aby przez 24 godziny przed pobraniem nie jeść mięsa, ponieważ przejściowo podnosi ono stężenie kreatyniny⁷. Ogólne zasady postu przed pobraniem opisuje artykuł o badaniu krwi na czczo.

Oznaczenie wykonuje się z próbki krwi żylnej, obok pozostałych badań biochemicznych, takich jak enzymy wątrobowe ALAT i AspAT, dlatego obowiązują standardowe zasady opisane w checkliście przed pobraniem krwi:

Na badanie zgłoś się rano, zachowując przerwę posiłkową (8–12 godzin od ostatniego posiłku) i kilkanaście minut odpoczynku przed nakłuciem.
W dniu poprzedzającym pobranie unikaj bardzo intensywnego treningu siłowego oraz obfitych posiłków mięsnych, które mogą przejściowo zawyżyć stężenie kreatyniny.
Poinformuj lekarza o przyjmowaniu suplementów zawierających kreatynę. Temat rozwija tekst o lekach i suplementach przed badaniem.

Jeżeli podczas tej samej wizyty zlecono także morfologię, na raporcie może pojawić się hematokryt (HCT). To odrębny parametr opisujący udział erytrocytów w objętości krwi, a nie wskaźnik filtracji nerek.

Najczęściej zadawane pytania

Czy obniżony wskaźnik eGFR zawsze świadczy o uszkodzeniu nerek?
Nie. Wynik jest wartością szacunkową zależną również od wieku i budowy ciała, a jego interpretacja wymaga uwzględnienia stanu klinicznego, diety, masy mięśniowej oraz chorób współistniejących².

Dlaczego moje laboratorium podaje eGFR, a inne nie?
Wyliczanie eGFR jest standardem, natomiast sposób raportowania bywa różny. Jeśli na wyniku widnieje samo stężenie kreatyniny, lekarz może wyliczyć wskaźnik samodzielnie.

Ile kosztuje badanie kreatyniny i czy można je zrobić na NFZ?
Ze skierowaniem od lekarza POZ badanie jest bezpłatne: kreatynina znajduje się na liście badań, które lekarz rodzinny może zlecić w związku z prowadzonym leczeniem. Decyzję podejmuje on na podstawie wskazań medycznych, a nie na prośbę pacjenta⁸; szerzej opisuje to tekst o badaniach na NFZ u lekarza POZ. Kreatynina z eGFR wchodzi też w skład pakietu programu Moje Zdrowie. Prywatnie badanie jest dostępne w laboratoriach bez skierowania, a cenę podaje cennik placówki. eGFR laboratorium wylicza z tej samej próbki i podaje na wyniku razem ze stężeniem kreatyniny³.

Czy intensywne picie wody przed badaniem poprawi eGFR?
Nie. Wypicie szklanki wody zapobiega odwodnieniu i ułatwia pobranie, ale nagłe spożycie dużej ilości płynów bezpośrednio przed badaniem nie zmienia rzeczywistej wydolności kłębuszków nerkowych.

Co z suplementem kreatyny stosowanym w sporcie?
Preparaty tego typu mogą wpływać na stężenie kreatyniny, dlatego należy poinformować o nich lekarza zlecającego badanie.

Co dalej

Pełna ocena układu moczowego wymaga zestawienia wskaźników z krwi z analizą moczu, dlatego warto sięgnąć po poradnik opisujący badanie ogólne moczu oraz instrukcję wyjaśniającą, jak prawidłowo pobrać mocz do badania. Jeśli oba badania wykonałeś w ramach bilansu, przynieś ich wyniki na wizytę podsumowującą razem.