Kreatynina i eGFR — dlaczego te dwa parametry idą razem

Na wyniku badań kreatynina rzadko występuje sama. Tuż pod nią pojawia się skrót eGFR, często opatrzony gwiazdką i dopiskiem o wzorze, z którego go wyliczono. Obie pozycje odpowiadają na to samo pytanie o pracę nerek, ale z różną precyzją.

Najważniejsze informacje

• Kreatynina to substancja powstająca w mięśniach, usuwana z organizmu przez nerki; jej stężenie we krwi jest mierzone bezpośrednio.
• eGFR nie jest mierzony, tylko szacowany ze wzoru, w którym najważniejszym składnikiem jest właśnie stężenie kreatyniny.
• eGFR bywa lepszym wskaźnikiem pracy nerek niż sama kreatynina, bo uwzględnia także wiek i płeć.
• Kreatynina wraz z oszacowaną wartością eGFR wchodzi w skład podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie.
• Wynik eGFR nie jest rozpoznaniem choroby nerek — jego znaczenie ocenia lekarz.

Kreatynina, czyli produkt uboczny pracy mięśni

Kreatynina powstaje w mięśniach w wyniku przemian energetycznych i trafia do krwi, skąd usuwają ją nerki (mp.pl). Jeśli nerki filtrują sprawnie, kreatynina jest na bieżąco wydalana z moczem. Jeśli filtracja słabnie, substancja zaczyna się we krwi gromadzić.

Na tym polega użyteczność tego oznaczenia, ale również jego słabość. Ilość produkowanej kreatyniny zależy bowiem od masy mięśniowej. Ta sama wartość u drobnej osoby po siedemdziesiątce i u umięśnionego dwudziestolatka nie mówi tego samego o pracy nerek.

Skąd wziął się eGFR

Miarą, która naprawdę interesuje nefrologów, jest wielkość przesączania kłębuszkowego, czyli GFR. To ta część przepływającej przez nerki krwi, która ulega przefiltrowaniu przez kłębuszki, podawana zwykle w przeliczeniu na standardową powierzchnię ciała, czyli w mililitrach na minutę na 1,73 m² (mp.pl).

Problem polega na tym, że GFR trudno zmierzyć bezpośrednio. Medycyna Praktyczna ujmuje to wprost: ponieważ nie da się go łatwo zmierzyć, opracowano wzory służące do obliczania wartości przybliżonej, czyli szacowanego GFR — eGFR (mp.pl). Litera „e” na początku skrótu pochodzi od angielskiego estimated, czyli „szacowany”.

Wzór uwzględnia stężenie kreatyniny oraz dane demograficzne. Dlatego eGFR bywa lepszym wskaźnikiem czynności nerek niż samo stężenie kreatyniny — bierze pod uwagę również wiek i płeć badanej osoby (mp.pl). Najczęściej stosowany współcześnie wzór nosi nazwę CKD-EPI.

To wyjaśnia zjawisko, które bywa mylące: dwie osoby z identycznym stężeniem kreatyniny mogą otrzymać różne wartości eGFR, ponieważ wzór inaczej przelicza tę samą liczbę u sześćdziesięciolatki i u trzydziestolatka.

Dlaczego to ma znaczenie dla pacjenta

Dla pacjenta oznacza to tyle, że eGFR jest oszacowaniem, nie pomiarem. Wynik bywa mniej wiarygodny w sytuacjach nietypowych: przy bardzo dużej lub bardzo małej masie mięśniowej, w ciąży, przy skrajnych dietach, w stanach ostrych. Laboratoria dopisują przy wyniku informację o użytym wzorze właśnie po to, by lekarz wiedział, jak go czytać.

Pojedynczy wynik też nie przesądza o niczym. Nefrolodzy patrzą na trend w czasie i zestawiają go z innymi danymi, w tym z badaniem ogólnym moczu, które pozwala ocenić między innymi obecność białka.

W polskim systemie

NFZ wymienia w podstawowym pakiecie badań programu Moje Zdrowie „poziom kreatyniny wraz z oszacowaną wartością eGFR” (NFZ). Sformułowanie jest precyzyjne i dobrze oddaje relację obu parametrów: jedno oznaczenie laboratoryjne plus wyliczony na jego podstawie wskaźnik.

Poza programem badanie zleca lekarz — przy kontroli chorób przewlekłych, przed niektórymi procedurami z użyciem środków kontrastowych, przy doborze dawek leków wydalanych przez nerki.

Ciekawostka

Nerki psują się po cichu i właśnie dlatego kreatynina trafiła do pakietu podstawowego. W raporcie o przewlekłej chorobie nerek liczbę chorych w Polsce oszacowano na ponad 4 miliony osób — około 11% populacji — przy czym autorzy wprost wskazują na późne wykrycie i późne objęcie opieką (raport PChN).

Jak się przygotować

Kreatynina jest oznaczana z tej samej próbki krwi, co pozostałe badania biochemiczne, więc obowiązują ogólne zasady przygotowania opisane w naszej checkliście: pobranie rano, po nocnej przerwie, po kilkunastu minutach odpoczynku.

Jedna uwaga specyficzna dla tego badania: intensywny wysiłek fizyczny i obfity posiłek mięsny w dniu poprzedzającym mogą wpływać na wynik. Jeśli dzień przed pobraniem trafił Ci się długi bieg, warto o tym wspomnieć — albo przełożyć badanie, jeśli to możliwe.

Najczęstsze pytania

Czy niski eGFR zawsze oznacza chorobę nerek? Nie. To wskaźnik szacunkowy, a jego wartość zależy również od wieku i budowy ciała. Ocenę należy zostawić lekarzowi, który zestawi wynik z innymi badaniami i historią.

Dlaczego moje laboratorium podaje eGFR, a znajomego nie? Wyliczanie eGFR jest standardem, ale sposób raportowania bywa różny. Jeśli na wyniku widzisz samą kreatyninę, lekarz i tak może wyliczyć wskaźnik.

Czy picie dużej ilości wody przed badaniem zmieni wynik? Normalne nawodnienie jest wskazane i ułatwia pobranie krwi. Nie chodzi natomiast o wypicie litra „na wszelki wypadek” tuż przed wyjściem z domu — celem jest odtworzenie zwykłych warunków, a nie ich modyfikacja.

Co z suplementem kreatyny? Preparaty stosowane w sporcie mogą wpływać na stężenie kreatyniny. Powiedz o nich lekarzowi zlecającemu badanie; ta sama zasada dotyczy wszystkich suplementów, o czym piszemy w osobnym tekście.

Co dalej

Kreatyninę z eGFR najlepiej czyta się w towarzystwie badania moczu. Jeśli oba wykonałeś w ramach bilansu, przynieś je na wizytę podsumowującą razem — lekarzowi łatwiej wtedy ocenić, czy nerki wymagają uwagi, czy nie.