Wskaźnik HOMA-IR: co to jest, jak go obliczyć i jakie są normy

Wskaźnik HOMA-IR nie jest osobnym badaniem, lecz liczbą wyliczaną z dwóch oznaczeń w jednej próbce krwi pobranej na czczo: stężenia glukozy i insuliny na czczo. Służy do orientacyjnej oceny insulinooporności, czyli stanu, w którym tkanki słabiej reagują na insulinę i trzustka musi wydzielać jej więcej, aby utrzymać prawidłowe stężenie glukozy. Wzór jest prosty: glukoza (mmol/l) × insulina (µU/ml) / 22,5. Za wartość prawidłową najpowszechniej uznaje się wynik poniżej 2,5, ale progi nie są jednoznacznie ustalone, dlatego wynik zawsze interpretuje lekarz¹. W zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego wskaźnik HOMA-IR w ogóle nie występuje³. Prywatnie glukoza z insuliną i wyliczonym wskaźnikiem kosztują kilkadziesiąt złotych, zależnie od laboratorium i miasta; na NFZ insulinę zleca lekarz specjalista, a nie lekarz POZ.

Najważniejsze informacje

HOMA-IR wylicza się ze wzoru glukoza na czczo (mmol/l) × insulina na czczo (µU/ml) / 22,5; gdy glukoza jest podana w mg/dl, iloczyn dzieli się przez 405¹.
Wynik poniżej 2,5 uznaje się najczęściej za prawidłowy, ale nie ma jednego ustalonego punktu odcięcia¹.
Insulinooporność jest mechanizmem, a nie jednostką chorobową; jej złotym standardem oceny pozostaje klamra metaboliczna, stosowana w badaniach naukowych^1,2.
W zaleceniach PTD nie ma wskaźnika HOMA-IR, a w 2020 r. usunięto z nich zapis o rozpoznawaniu insulinooporności u dzieci z otyłością za jego pomocą^3,4.
Lekarz POZ może zlecić glukozę, ale nie insulinę — nie ma jej w koszyku POZ ani w programie Moje Zdrowie; figuruje za to w wykazie badań poradni specjalistycznych^5,6,7.
Prywatnie sama insulina i pakiet glukoza + insulina + HOMA-IR kosztują kilkadziesiąt złotych; cena zależy od laboratorium, miasta i opłaty za pobranie, aktualną kwotę podaje cennik laboratorium.

Co to jest wskaźnik HOMA-IR i co mierzy

HOMA-IR (ang. Homeostasis Model Assessment of Insulin Resistance) szacuje, jak silnie tkanki są oporne na insulinę, na podstawie zależności między glukozą a insuliną na czczo. Insulina jest hormonem wytwarzanym przez komórki beta wysp trzustki, którego główną rolą jest utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi; gdy tkanki reagują na nią słabiej, trzustka wydziela jej więcej — to właśnie insulinooporność. Występuje ona praktycznie zawsze w otyłości, cukrzycy typu 2 i zespole metabolicznym, może też towarzyszyć zespołowi policystycznych jajników, zespołowi Cushinga czy akromegalii¹. HOMA-IR dotyczy hormonalnej części pracy trzustki; lipaza jest natomiast enzymem trawiennym oznaczanym głównie przy podejrzeniu ostrego uszkodzenia tego narządu.

HOMA-IR jest modelem matematycznym, a nie pomiarem bezpośrednim: metodą referencyjną oceny insulinowrażliwości pozostaje klamra metaboliczna, badanie złożone i dostępne właściwie tylko w ośrodkach naukowych, dlatego w praktyce sięga się po wskaźniki liczone z glukozy i insuliny na czczo². Wskaźnik nie jest więc nowością — nowe jest zainteresowanie nim. Rośnie ono przede wszystkim za granicą, zwłaszcza w USA, gdzie HOMA-IR pojawia się w treściach o długowieczności i w mediach społecznościowych; w Polsce wyszukuje się głównie „kalkulator HOMA”.

Jak obliczyć wskaźnik HOMA-IR: wzór i kalkulator

Wskaźnik HOMA-IR oblicza się, mnożąc stężenie glukozy na czczo przez stężenie insuliny na czczo i dzieląc iloczyn przez 22,5 — przy glukozie wyrażonej w mmol/l i insulinie w µU/ml¹. Jednostka µU/ml jest tym samym co mIU/l, więc obie zapisy na wydruku oznaczają tę samą wartość.

Polskie laboratoria podają glukozę zwykle w mg/dl. Ponieważ 1 mmol/l glukozy odpowiada około 18 mg/dl, wystarczy podzielić wynik w mg/dl przez 18 albo od razu użyć wzoru glukoza (mg/dl) × insulina (µU/ml) / 405 — 405 to po prostu 18 × 22,5. Kalkulator HOMA-IR w internecie wykonuje dokładnie to działanie; jedynym błędem, jaki można popełnić, jest pomylenie jednostek.

Glukoza na czczo	Insulina na czczo	Obliczenie	HOMA-IR
90 mg/dl (5,0 mmol/l)	6 µU/ml	5,0 × 6 / 22,5	1,3
95 mg/dl (5,3 mmol/l)	12 µU/ml	95 × 12 / 405	2,8
105 mg/dl (5,8 mmol/l)	18 µU/ml	5,8 × 18 / 22,5	4,7

Przykłady w tabeli są wyłącznie ilustracją działania wzoru, a nie wzorcem prawidłowego lub nieprawidłowego wyniku.

Współczynnik HOMA: jakie są normy i jak czytać wynik

Najpowszechniej przyjmuje się, że wartość HOMA-IR poniżej 2,5 jest prawidłowa, ale — jak podkreśla endokrynolog prof. Wojciech Bik — wartości tych parametrów nie są jednoznacznie ustalone, a w kolejnych pracach pojawiają się nowe propozycje algorytmów, co świadczy o niedoskonałości dostępnych metod¹. Skoro nie ma jednego ustalonego progu, zakres wydrukowany przy wyniku może się różnić między laboratoriami. Rozstrzyga nie tabela, lecz ocena lekarza, który zna wywiad, masę ciała, przyjmowane leki i pozostałe wyniki.

Rozpoznanie insulinooporności wymaga oceny stanu klinicznego, a nie tylko liczby z kalkulatora. Wskazówkami klinicznymi są między innymi otyłość brzuszna oraz ciemnobrązowe przebarwienia skóry na karku lub pod pachami (rogowacenie ciemne)¹; w praktyce obwód talii powyżej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn uznaje się za powód do czujności². Pojedynczy wynik HOMA-IR bez tego kontekstu niczego nie rozpoznaje.

Co mówią polskie wytyczne o teście HOMA

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne nie zaleca wskaźnika HOMA-IR ani rutynowego oznaczania insuliny w diagnostyce — w aktualnych zaleceniach klinicznych wskaźnik nie występuje, a insulinooporność opisano jako mechanizm towarzyszący cukrzycy typu 2, nie jako odrębne rozpoznanie³. Jedyny zapis o rozpoznawaniu insulinooporności za pomocą HOMA-IR, dotyczący dzieci z otyłością, PTD usunęło z zaleceń w 2020 r.⁴.

Powód jest merytoryczny. Insulinooporność nie jest jednostką chorobową, lecz mechanizmem patofizjologicznym, więc stwierdzenie, że ktoś „choruje na insulinooporność”, jest nieuprawnione; brakuje też uniwersalnych, obowiązujących kryteriów laboratoryjnych¹. Klamra metaboliczna, która mierzy insulinooporność bezpośrednio, jest badaniem obciążającym, kosztownym i wykonywanym w szpitalu, dlatego stosuje się ją przede wszystkim w badaniach naukowych; HOMA-IR jest jej przybliżeniem².

Z punktu widzenia pacjenta ważniejsze jest to, co wskaźnik pomija. Podstawą oceny gospodarki węglowodanowej pozostaje stężenie glukozy na czczo, a więcej informacji niż HOMA-IR daje doustny test obciążenia glukozą (tzw. krzywa cukrowa): wynik powyżej 140 mg/dl w drugiej godzinie testu oznacza nieprawidłową tolerancję glukozy, czyli stan, w którym insulinooporność jest już nasilona i dodatkowe badania nie są potrzebne, aby ją stwierdzić². Postępowanie jest też niezależne od wartości wskaźnika: zbilansowana dieta o niskim indeksie glikemicznym, unikanie żywności wysoko przetworzonej, słodyczy i słodzonych napojów oraz regularna aktywność fizyczna, która poprawia wrażliwość tkanek na insulinę; leki zmniejszające insulinooporność stosuje się wyłącznie zgodnie ze wskazaniami medycznymi¹. Zagraniczne progi i zalecenia — na przykład z materiałów o długowieczności — nie zastępują polskich wytycznych.

Jakie badania trzeba wykonać i jak się przygotować

Do wyliczenia HOMA-IR potrzebne są dwa oznaczenia z tej samej próbki krwi żylnej: glukoza na czczo i insulina na czczo. Glikemię na czczo definiuje się jako oznaczenie w próbce pobranej 8–14 godzin od ostatniego posiłku³; w praktyce oznacza to pobranie rano, po nocnej przerwie w jedzeniu. Szczegółowe zasady przygotowania — post, nawodnienie, wysiłek — podaje laboratorium na stronie badania, a opisuje je artykuł o badaniu krwi na czczo.

Przyjmowane leki zgłasza się przy zleceniu i przy omawianiu wyniku; niczego nie odstawia się samodzielnie. Jeżeli badanie ma pomóc w ocenie stanu metabolicznego przed odchudzaniem, lepiej wykonać je przed rozpoczęciem diety i ćwiczeń — podjęte już działania zmieniają wyniki².

Czy HOMA-IR jest dostępny na NFZ

Sam wskaźnik jest wyliczeniem, a nie świadczeniem, więc o dostępności decydują dwa oznaczenia składowe. Glukoza znajduje się w koszyku badań lekarza POZ i w podstawowym pakiecie programu Moje Zdrowie; insuliny nie ma ani w jednym, ani w drugim^5,6. Insulina (kod L97) figuruje natomiast w wykazie badań ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, więc bezpłatnie zleca ją lekarz specjalista — na przykład diabetolog lub endokrynolog — gdy uzna to za potrzebne⁷. Lekarz POZ, który widzi wskazania, może wystawić skierowanie do poradni.

Ile kosztuje test HOMA-IR prywatnie

Prywatnie samo oznaczenie insuliny i pakiet glukoza + insulina z wyliczonym HOMA-IR kosztują kilkadziesiąt złotych; stawka zależy od sieci, miasta i punktu pobrań.

Wariant	Kto zleca i na jakich zasadach	Cena	Źródło
NFZ — lekarz POZ	glukoza w koszyku POZ; insuliny brak w wykazie	glukoza bezpłatnie, insulina niedostępna	⁵
NFZ — program Moje Zdrowie	glukoza w pakiecie podstawowym; insuliny brak	glukoza bezpłatnie, insulina niedostępna	⁶
NFZ — poradnia specjalistyczna (AOS)	lekarz specjalista przy wskazaniach; „Insulina” (L97) w wykazie badań	bezpłatnie	⁷

Prywatnie oznaczenie można wykonać bez skierowania w każdej dużej sieci laboratoriów; cena zależy od miasta i punktu pobrań, a do zakupu online może dojść opłata za pobranie. Aktualną kwotę podaje cennik laboratorium: Diagnostyka, ALAB, Synevo.

Czas oczekiwania na wynik — zwykle od jednego do kilku dni roboczych — podaje każde laboratorium na stronie badania (linki wyżej). Przy porównywaniu ofert warto sprawdzić, czy cena obejmuje oba oznaczenia i opłatę za pobranie, a rozbudowane pakiety „na insulinooporność” porównywać z sumą badań rzeczywiście potrzebnych.

Co dalej

Osoby z otyłością brzuszną, zespołem policystycznych jajników lub cukrzycą typu 2 w rodzinie powinny przede wszystkim sprawdzić stężenie glukozy — to badanie lekarz POZ zleca bezpłatnie, a w razie wątpliwości może skierować na test obciążenia glukozą lub do specjalisty². Wynik HOMA-IR wykonany prywatnie warto zabrać na wizytę, ale nie zastępuje on tej ścieżki. Objawy hiperglikemii — wzmożone pragnienie, oddawanie dużych ilości moczu, osłabienie — wymagają kontaktu z lekarzem bez czekania na wyliczanie jakichkolwiek wskaźników³.