Kortyzol: co to za hormon, kiedy się go bada i jakie są normy

Kortyzol jest hormonem steroidowym produkowanym przez korę nadnerczy — niewielkich gruczołów położonych nad nerkami. Potocznie nazywa się go hormonem stresu, ponieważ organizm uwalnia go w sytuacjach stresowych: zarówno przy stresie psychicznym, jak i fizycznym. Kortyzol zwiększa wtedy stężenie glukozy we krwi, działa przeciwzapalnie, wpływa też na ciśnienie tętnicze oraz cykl snu i czuwania¹. Jego stężenie zmienia się w rytmie dobowym — najwyższe jest rano, a najniższe około północy — dlatego przy badaniu kortyzolu tak duże znaczenie ma pora pobrania.

Najważniejsze informacje

Kortyzol produkuje kora nadnerczy, a jego wydzielaniem steruje hormon przysadki ACTH¹.
Stężenie kortyzolu podlega rytmowi dobowemu, więc na pobranie należy zgłosić się dokładnie o godzinie wyznaczonej przez lekarza.
Oznaczenie wykonuje się we krwi, w moczu dobowym lub w ślinie — zakresy norm zależą od materiału, pory dnia i metody laboratorium.
Orientacyjna norma poranna (godz. 8.00) wynosi 138–635 nmol/l (5–23 µg/dl)¹.
Kortyzolu nie ma w koszyku badań lekarza POZ — na NFZ zleca go zwykle lekarz specjalista^2,3.
Prywatnie pojedyncze oznaczenie kortyzolu we krwi kosztuje kilkadziesiąt złotych, a badania ze śliny i profile z kilku pobrań są znacznie droższe; aktualną kwotę podaje cennik laboratorium.
Pojedynczy wynik nie jest rozpoznaniem choroby. Interpretacja należy do lekarza, który zna kontekst i porę pobrania.

Kortyzol: co to jest i za co odpowiada

Receptory dla kortyzolu znajdują się niemal we wszystkich tkankach, dlatego hormon ten wpływa na pracę całego organizmu. Jego głównym zadaniem jest regulacja odpowiedzi na stres — w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na energię (wysiłek, stres psychiczny, głodzenie) kortyzol podnosi stężenie glukozy we krwi, między innymi uwalniając ją z wątroby. Ma również silne działanie przeciwzapalne¹.

Produkcję kortyzolu kontroluje przysadka mózgowa za pośrednictwem hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Organizm stale dostosowuje stężenie kortyzolu do potrzeb; zarówno jego nadmiar, jak i niedobór niekorzystnie wpływają na zdrowie¹.

Kiedy wykonuje się badanie kortyzolu

Lekarz zleca oznaczenie kortyzolu przede wszystkim przy podejrzeniu zaburzeń pracy nadnerczy. Niepokój budzi z jednej strony zespół objawów sugerujących nadmiar hormonu — między innymi charakterystyczna zmiana sylwetki z odkładaniem tkanki tłuszczowej na twarzy i tułowiu, czerwone rozstępy, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia nastroju i bezsenność — a z drugiej objawy niedoboru: stałe osłabienie z tendencją do omdleń, łatwa męczliwość, słaba tolerancja stresu, chęć spożywania słonych pokarmów i niskie ciśnienie¹.

Żaden z tych objawów osobno nie przesądza o chorobie — o tym, czy badanie jest potrzebne i w jakiej formie, decyduje lekarz po zebraniu wywiadu.

Jak wygląda badanie kortyzolu i jak się przygotować

Podstawowe oznaczenie wykonuje się z próbki krwi żylnej. Ponieważ stężenie hormonu zmienia się w ciągu doby, pobrania planuje się na konkretne godziny — najczęściej rano o 8.00, a przy ocenie rytmu dobowego także po południu, wieczorem lub o północy¹. Na badanie należy zgłosić się dokładnie o wyznaczonej porze.

Przed pobraniem warto:

unikać stresu i wysiłku fizycznego, ponieważ oba bezpośrednio podnoszą stężenie kortyzolu;
nie pić alkoholu;
zgłosić lekarzowi wszystkie przyjmowane leki i nie odstawiać żadnego samodzielnie;
sprawdzić zasady dla całego zleconego zestawu badań — ogólne reguły zbiera checklista przygotowania do badania krwi.

Kortyzol oznacza się także w dobowej zbiórce moczu, która odzwierciedla wydalanie wolnego hormonu w ciągu doby, oraz w ślinie — próbki pobiera się zwykle późnym wieczorem, a przez 30 minut przed pobraniem nie należy jeść, pić ani myć zębów¹. O wyborze materiału decyduje lekarz w zależności od pytania klinicznego.

Normy kortyzolu

Zakresy referencyjne zależą od metody i producenta zestawu, dlatego rozstrzygające znaczenie ma przedział podany przez laboratorium obok wyniku. Orientacyjne normy stężenia kortyzolu we krwi wynoszą¹:

Pora pobrania	Norma
godz. 8.00	138–635 nmol/l (5–23 µg/dl)
godz. 16.00	80–440 nmol/l (3–16 µg/dl)
godz. 20.00	maksymalnie 50% wartości porannej
godz. 24.00	maksymalnie 50 nmol/l (≤1,8 µg/dl)

Dla moczu dobowego u dorosłych podaje się orientacyjnie 10–100 µg/d, a dla śliny 0,3–4,3 nmol/l — w obu przypadkach zakres zależy od metody i powinien być określony przez konkretne laboratorium¹. Wyniku nie porównuje się z tabelami z internetu w oderwaniu od pory pobrania.

Podwyższony kortyzol: możliwe przyczyny

Utrwalony nadmiar kortyzolu najczęściej wynika z nadmiernego wydzielania ACTH, na przykład przez gruczolaka przysadki; rzadziej przyczyną jest guz nadnerczy produkujący kortyzol. Obraz podobny do nadmiaru własnego hormonu może też dawać długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami¹.

Stężenie kortyzolu podnosi jednak także sam stres — również ten związany z chorobą, nieprzespaną nocą czy pośpiechem przed pobraniem. Zwiększone wartości obserwuje się między innymi w przebiegu depresji i zaburzeń lękowych¹. Dlatego pojedynczy podwyższony wynik nie jest rozpoznaniem, a lekarz często zleca powtórzenie oznaczenia lub badania czynnościowe. Kortyzol uczestniczy też w regulacji stężenia glukozy we krwi, więc oba wyniki bywają oceniane łącznie.

Niski kortyzol: możliwe przyczyny

Zmniejszone stężenie kortyzolu towarzyszy niedoczynności kory nadnerczy. Jej pierwotna postać (choroba Addisona) najczęściej ma podłoże autoimmunologiczne; rzadszymi przyczynami są zakażenia oraz wrodzone zaburzenia syntezy hormonów nadnerczowych¹. Nasilone objawy niedoboru — silne osłabienie, omdlenia, odwodnienie — wymagają pilnej konsultacji lekarskiej, a nie oczekiwania na planowe badanie.

Obniżenie kortyzolu: czy trzeba o nie zabiegać

U zdrowych osób nie ma potrzeby podejmowania specjalnych działań, żeby „obniżać kortyzol” — organizm sam utrzymuje jego właściwe stężenie¹. Choroby przebiegające z rzeczywistym nadmiarem lub niedoborem hormonu leczy lekarz, zwykle farmakologicznie.

Równowadze hormonalnej sprzyja natomiast zdrowy tryb życia: wysypianie się (długotrwała bezsenność i praca zmianowa wiążą się z wyższym stężeniem kortyzolu), regularna aktywność fizyczna, nauka radzenia sobie ze stresem, ćwiczenia oddechowe oraz dbanie o dobre relacje i przyjemne aktywności¹. Suplementy „na kortyzol” nie zastępują żadnego z tych elementów ani diagnostyki u lekarza.

Ile kosztuje badanie kortyzolu i kiedy jest bezpłatne

Badanie kortyzolu jest bezpłatne, gdy zleci je lekarz specjalista w poradni finansowanej przez NFZ; bez skierowania pojedyncze oznaczenie we krwi kosztuje prywatnie kilkadziesiąt złotych. Przy kortyzolu na cenę wpływa nie tylko laboratorium, lecz także materiał i liczba pobrań: ocena rytmu dobowego wymaga kilku oznaczeń, a badania ze śliny i z moczu dobowego wycenia się osobno.

Wariant	Materiał i zasady	Cena	Źródło
NFZ — lekarz POZ	brak w wykazie badań zlecanych przez lekarza POZ	niedostępne w POZ	²
NFZ — program Moje Zdrowie	brak w pakiecie podstawowym i rozszerzonym	niedostępne w programie	⁴
NFZ — poradnia specjalistyczna (AOS)	lekarz specjalista przy wskazaniach; kortyzol i kortyzol wolny w wykazie badań	bezpłatnie	³

Prywatnie oznaczenie można wykonać bez skierowania w każdej dużej sieci laboratoriów; cena zależy od miasta i punktu pobrań, a do zakupu online może dojść opłata za pobranie. Aktualną kwotę podaje cennik laboratorium: Diagnostyka, ALAB, Synevo.

Czas oczekiwania na wynik podaje każde laboratorium na stronie badania (linki wyżej) — na oznaczenia ze śliny czeka się zwykle dłużej niż na wynik z krwi.

Czy badanie kortyzolu jest refundowane

Tak, ale tylko na skierowanie ze wskazań medycznych, i nie od każdego lekarza. W ramach NFZ oznaczenie kortyzolu jest bezpłatne, ale nie znajduje się w koszyku badań lekarza POZ²; nie obejmuje go również program Moje Zdrowie — ani pakiet podstawowy, ani rozszerzony⁴. Kortyzol i kortyzol wolny figurują natomiast w wykazie badań ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, więc skierowanie wystawia zwykle lekarz specjalista, na przykład endokrynolog³. Pacjent z objawami sugerującymi zaburzenia pracy nadnerczy dostaje więc od lekarza rodzinnego skierowanie do poradni, a o samym badaniu — materiale i porach pobrań — decyduje specjalista.

Ile kosztuje badanie kortyzolu prywatnie

Pojedyncze oznaczenie kortyzolu we krwi kosztuje prywatnie kilkadziesiąt złotych. Badanie można kupić bez skierowania, ale porę pobrania warto uzgodnić z lekarzem, ponieważ bez niej wynik trudno zinterpretować. Na ostateczny koszt składa się kilka elementów:

liczba pobrań — w cennikach online kortyzol z krwi figuruje jako pojedyncze oznaczenie, więc ocena rytmu dobowego (na przykład rano i wieczorem) oznacza wielokrotność tej ceny, a przy każdym pobraniu może dojść opłata za pobranie;
materiał — kortyzol w moczu dobowym, pojedyncze oznaczenie w ślinie i profil z kilku próbek śliny pobranych w ciągu dnia są wyceniane osobno, zwykle drożej niż jedno oznaczenie z krwi;
miasto i punkt pobrań — ta sama sieć podaje różne ceny zależnie od miasta (Diagnostyka, ALAB) albo punktu pobrań (Synevo), stąd rozrzut cen w cennikach.

Pakiety hormonalne, w których kortyzol występuje obok innych oznaczeń, porównuje się z sumą badań rzeczywiście potrzebnych. O materiale i liczbie pobrań decyduje lekarz na podstawie pytania klinicznego, a nie cena w cenniku.

Co dalej

Jeżeli lekarz zlecił badanie, kluczowe jest pilnowanie wyznaczonych godzin pobrań i spokojny poranek przed wizytą w punkcie. Osobom, które stresują się samym pobraniem, pomagają proste techniki opisane w artykule o strachu przed pobraniem krwi — mają one znaczenie szczególnie przy kortyzolu, którego stężenie rośnie pod wpływem stresu.