Cholesterol nie-HDL (nie HDL): co to jest, HDL a LDL i wyniki

Nie HDL, zapisywany poprawnie jako cholesterol nie-HDL (nie-HDL-C), oznacza cholesterol zawarty we wszystkich lipoproteinach, które mogą uczestniczyć w rozwoju miażdżycy. Wyniku nie oznacza się osobnym badaniem: laboratorium oblicza go, odejmując cholesterol HDL od cholesterolu całkowitego. Nie-HDL obejmuje więc LDL oraz pozostałe aterogenne frakcje i uzupełnia ocenę całego lipidogramu¹.

Najważniejsze informacje

Cholesterol nie-HDL = cholesterol całkowity − cholesterol HDL. Obie wartości muszą być podane w tej samej jednostce¹.
Nie-HDL obejmuje cholesterol w LDL, VLDL, IDL, lipoproteinie(a) i remnantach, czyli we wszystkich najważniejszych cząstkach zawierających apolipoproteinę B¹.
Nie ma jednej normy nie-HDL dla każdego. Wartość docelowa zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego¹.
LDL pozostaje głównym celem leczenia, a nie-HDL może być celem dodatkowym, szczególnie przy wysokich triglicerydach lub zaburzeniach metabolicznych¹.
Stosunek HDL do LDL ani stosunek triglicerydów do HDL nie zastępuje oceny poszczególnych wyników i całkowitego ryzyka.
Cholesterol HDL, LDL i całkowity może bezpłatnie zlecić lekarz POZ; cały lipidogram jest też częścią programu Moje Zdrowie^4,5.

Cholesterol nie-HDL — co to jest

Cholesterol nie-HDL pokazuje łączną ilość cholesterolu przenoszonego przez cząstki zawierające apolipoproteinę B. Należą do nich LDL, VLDL, IDL, chylomikrony i ich remnanty oraz lipoproteina(a). Cząstki te mogą odkładać cholesterol w ścianie tętnicy, dlatego określa się je jako aterogenne¹.

Nazwa „nie-HDL” nie oznacza jednej nowej frakcji. Jest wspólnym wynikiem dla całej grupy cząstek poza HDL. Dzięki temu parametr uwzględnia więcej niż sam LDL i może ujawnić ryzyko resztkowe, zwłaszcza gdy triglicerydy są podwyższone. Europejski konsensus EAS i EFLM zaleca raportowanie wyliczonego nie-HDL w standardowym profilu lipidowym².

Jak obliczyć cholesterol nie-HDL

Cholesterol nie-HDL oblicza się według prostego wzoru:

nie-HDL-C = cholesterol całkowity − HDL-C

Jeżeli cholesterol całkowity wynosi 190 mg/dl, a HDL 50 mg/dl, wynik nie-HDL wynosi 140 mg/dl. Przy wartościach podanych w mmol/l stosuje się ten sam wzór, ale nie wolno odejmować liczb zapisanych w różnych jednostkach¹.

Laboratorium może podać nie-HDL automatycznie. Jeżeli na raporcie go nie ma, do samodzielnego działania arytmetycznego wystarczą dwie pozycje z tego samego pobrania. Obliczenie wyniku nie jest jednak jego interpretacją: dopiero lekarz ustala kategorię ryzyka i właściwy cel.

Cholesterol nie-HDL — norma i wartości docelowe

Dla cholesterolu nie-HDL nie istnieje jeden przedział referencyjny wspólny dla wszystkich osób. Polskie wytyczne podają wartości docelowe zależne od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego¹:

Kategoria ryzyka	Docelowy cholesterol nie-HDL
umiarkowane	poniżej 130 mg/dl (3,4 mmol/l)
duże	poniżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l)
bardzo duże	poniżej 85 mg/dl (2,2 mmol/l)
ekstremalne	poniżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l)

Cel dla nie-HDL jest zwykle o około 30 mg/dl (0,8 mmol/l) wyższy niż odpowiadający mu cel dla LDL. Kategorii ryzyka nie wybiera się samodzielnie na podstawie wieku lub jednego wyniku. Lekarz uwzględnia między innymi przebyte choroby sercowo-naczyniowe, cukrzycę, chorobę nerek, ciśnienie, palenie tytoniu oraz pozostałe wyniki¹.

HDL a LDL — czym różnią się te frakcje cholesterolu

HDL i LDL są różnymi lipoproteinami transportującymi cholesterol we krwi. LDL przenosi cholesterol do tkanek, a jego nadmiar uczestniczy w powstawaniu blaszek miażdżycowych. HDL uczestniczy w transporcie cholesterolu z tkanek do wątroby, dlatego potocznie nazywa się go „dobrym cholesterolem”³.

Określenia „dobry” i „zły” są jednak uproszczeniem. Polskie wytyczne wskazują LDL jako podstawowy parametr określający ryzyko i główny cel leczenia. HDL pozostaje potrzebny do obliczenia LDL i nie-HDL, ale samo zwiększenie jego stężenia lekami nie przełożyło się w badaniach na zmniejszenie liczby zdarzeń sercowo-naczyniowych. Dlatego HDL nie jest celem leczenia dyslipidemii¹. Wysoki HDL nie „kasuje” więc ryzyka związanego z wysokim LDL lub nie-HDL.

We wzorcowym raporcie polskie wytyczne podają HDL powyżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l) u mężczyzn i powyżej 45 mg/dl (1,2 mmol/l) u kobiet. Niski HDL może być markerem zwiększonego ryzyka, lecz wynik ocenia się razem z pozostałymi parametrami, a nie jako osobny cel do poprawienia¹.

LDL i HDL a cholesterol nie-HDL

LDL jest częścią cholesterolu nie-HDL, natomiast HDL odejmuje się od cholesterolu całkowitego. Nie-HDL obejmuje zatem LDL i dodatkowe frakcje aterogenne, których sam wynik LDL nie pokazuje osobno.

Parametr	Co opisuje	Znaczenie w ocenie
HDL-C	cholesterol przenoszony w cząstkach HDL	składnik lipidogramu potrzebny do obliczeń; nie jest celem leczenia
LDL-C	cholesterol przenoszony głównie w cząstkach LDL	podstawowy parametr ryzyka i główny cel leczenia
nie-HDL-C	cholesterol we wszystkich cząstkach aterogennych	uzupełnia LDL, szczególnie przy podwyższonych triglicerydach
apoB	liczbę cząstek aterogennych, a nie ilość cholesterolu	dodatkowe oznaczenie przy wybranych wskazaniach

Nie-HDL jest przydatny również wtedy, gdy wyliczenie LDL ma ograniczoną dokładność. Polskie wytyczne zalecają obliczać ten parametr przy każdym profilu lipidowym, bez dodatkowego pobrania i bez osobnego kosztu¹.

Stosunek HDL do LDL — czy warto go obliczać

Stosunek HDL do LDL nie jest w polskich wytycznych celem leczenia. W decyzjach klinicznych analizuje się bezwzględne stężenia LDL, nie-HDL i triglicerydów oraz całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe, a nie sam iloraz dwóch wyników^3,1.

Iloraz może wyglądać korzystnie przy wysokim HDL, mimo że LDL nadal przekracza cel właściwy dla danej osoby. Może też zwracać uwagę mimo prawidłowych wartości bezwzględnych. Dlatego nie powinien służyć do samodzielnego podejmowania decyzji o leczeniu ani do pomijania nieprawidłowego LDL.

Stosunek triglicerydów do HDL — co oznacza

Stosunek triglicerydów do HDL jest dodatkowym obliczeniem spotykanym w publikacjach i kalkulatorach, ale polskie wytyczne nie wyznaczają dla niego wartości docelowej ani nie używają go jako podstawy leczenia. Opisują natomiast współwystępowanie wysokich triglicerydów, niskiego HDL i małych gęstych cząstek LDL jako dyslipidemię aterogenną, częstą przy otyłości, zespole metabolicznym i cukrzycy¹.

W praktyce lekarz interpretuje osobno triglicerydy, HDL, LDL i nie-HDL. Sam stosunek TG/HDL nie rozpoznaje insulinooporności, cukrzycy ani miażdżycy i nie zastępuje badań dobranych do konkretnego problemu.

Czy cholesterol nie-HDL jest badaniem na NFZ

Cholesterol nie-HDL można uzyskać bez dodatkowego badania, jeżeli oznaczono cholesterol całkowity i HDL. Obie pozycje znajdują się w wykazie badań, które lekarz POZ może zlecić przy wskazaniach medycznych⁴.

Lipidogram obejmujący cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy jest również częścią podstawowego pakietu programu Moje Zdrowie dla ubezpieczonych osób od 20. roku życia⁵. Na raporcie laboratorium nie-HDL może pojawić się automatycznie; jeśli go nie ma, można go obliczyć ze wzoru, a cel omówić podczas wizyty podsumowującej.

Co zrobić z wynikiem nie-HDL powyżej celu

Wynik powyżej celu wymaga oceny razem z LDL, HDL, triglicerydami i całkowitym ryzykiem. Nie oznacza automatycznie konieczności rozpoczęcia leku ani nie wskazuje jednej przyczyny. Lekarz sprawdza wcześniejsze wyniki, choroby, leki, palenie, ciśnienie i czynniki rodzinne, a następnie ustala, czy potrzebna jest zmiana postępowania lub powtórzenie badania.

Nie należy samodzielnie rozpoczynać suplementów ani zmieniać leczenia na podstawie jednego wyliczenia. Ból lub ucisk w klatce piersiowej, nagła duszność, objawy udaru albo omdlenie wymagają pilnej pomocy medycznej — niezależnie od tego, kiedy wykonano lipidogram.