Kolposkopia: kiedy się ją wykonuje, jak wygląda i co oznacza wynik

Kolposkopia jest oglądaniem szyjki macicy w powiększeniu od 5 do 40 razy, połączonym z próbą z kwasem octowym i płynem Lugola³. Wykonuje się ją po nieprawidłowym wyniku testu HPV HR lub cytologii, aby sprawdzić, czy na szyjce są zmiany, i wskazać miejsca do pobrania wycinków⁵. Kolposkopia nie jest badaniem przesiewowym. W programie profilaktyki raka szyjki macicy jest etapem pogłębionej diagnostyki i nic nie kosztuje⁴.

Najważniejsze informacje

W programie NFZ na kolposkopię kieruje dodatni test na HPV 16 lub 18, niezależnie od cytologii, albo inny typ HPV wysokiego ryzyka z nieprawidłową cytologią LBC².
Badanie trwa kilkanaście minut, nie boli i można je wykonać w ciąży⁶.
Najlepszy termin to pierwsza połowa cyklu, zaraz po miesiączce; przez 24–48 godzin przed badaniem nie współżyje się i nie stosuje leków dopochwowych⁶.
Przy niepokojącym obrazie lekarz pobiera wycinki. Raka rozpoznaje się dopiero na podstawie badania histopatologicznego, a nie samej kolposkopii⁵.
Zmiany małego stopnia (CIN1, LSIL) często cofają się samoistnie; leczenia wymagają zmiany dużego stopnia (HSIL)⁸.

Czym jest kolposkopia

Kolposkopia służy do oceny pochwowej części szyjki macicy, pochwy i sromu za pomocą kolposkopu, czyli przyrządu optycznego z oświetleniem i powiększeniem⁶. Kolposkop stoi na statywie około 20 cm od wejścia do pochwy i nie dotyka ciała⁶.

Sam obraz w powiększeniu nie wystarcza, dlatego lekarz nakłada na szyjkę kwas octowy, a potem płyn Lugola, czyli roztwór jodu. Nieprawidłowy nabłonek inaczej reaguje na te substancje niż zdrowy, co pozwala ocenić zaawansowanie zmian i wybrać miejsca do biopsji⁵.

Kolposkopia różni się więc od testu HPV HR i cytologii. Test HPV HR wykrywa wirusa, cytologia ocenia pojedyncze komórki pod mikroskopem, a kolposkopia pokazuje, gdzie na szyjce są zmiany i jak wyglądają. Różnice między dwoma pierwszymi badaniami wyjaśnia artykuł o teście HPV HR i cytologii.

Kiedy wykonuje się kolposkopię

Kolposkopia w programie profilaktyki raka szyjki macicy

W programie NFZ kolposkopia należy do etapu pogłębionej diagnostyki. Obejmuje on kolposkopię albo kolposkopię z celowanym pobraniem wycinków i badaniem histopatologicznym, a warunkiem jest skierowanie z podstawowego etapu programu¹. O skierowaniu decyduje wynik testu HPV HR z genotypowaniem i cytologii LBC wykonanej z tej samej próbki:

Wynik testu HPV HR	Wynik cytologii LBC	Co dalej
ujemny	nie wykonuje się	kolejny test za 5 lat
HPV 16 lub 18	dowolny	kolposkopia, ewentualnie z pobraniem wycinka
inny typ wysokiego ryzyka	prawidłowy	kolejny test HPV HR po 12 miesiącach
inny typ wysokiego ryzyka	nieprawidłowy	kolposkopia, ewentualnie z pobraniem wycinka

Źródła: ^2,3,1.

Kolposkopię w programie wykonuje ginekolog z odpowiednią specjalizacją lub udokumentowanymi umiejętnościami kolposkopowymi¹. Badania w programie są bezpłatne⁴. Co zrobić po dodatnim wyniku przesiewu i jak rozmawiać z placówką, opisuje tekst o nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego.

Kolposkopia poza programem

Poza programem ginekolog proponuje kolposkopię zwykle po nieprawidłowym wyniku cytologii. Badanie wykonuje się także przy podejrzanych zmianach widocznych w badaniu ginekologicznym, krwawieniach po współżyciu, ocenie nadżerki (ektopii) szyjki macicy i nawracających infekcjach dróg rodnych⁶. Do ginekologa na NFZ nie jest potrzebne skierowanie¹⁰, a o wykonaniu kolposkopii decyduje lekarz.

Jak przygotować się do kolposkopii

Kolposkopię najlepiej zaplanować na pierwszą połowę cyklu, zaraz po zakończeniu miesiączki⁶. Przed badaniem:

24–48 godzin wcześniej nie współżyj i przerwij stosowanie leków dopochwowych, jeśli lekarz nie zalecił inaczej⁶;
nie umawiaj badania na czas miesiączki ani w trakcie leczenia preparatami dopochwowymi⁶;
zabierz wynik testu HPV HR lub cytologii, który był powodem skierowania, oraz wcześniejsze wyniki;
powiedz lekarzowi o ciąży lub jej możliwości oraz o przyjmowanych lekach.

Zasady są podobne jak przed pobraniem materiału do testu HPV HR, opisane w poradniku jak przygotować się do testu HPV HR lub cytologii.

Jak wygląda kolposkopia

Kolposkopia przebiega podobnie jak zwykłe badanie ginekologiczne. Pacjentka rozbiera się od pasa w dół i siada na fotelu ginekologicznym, a lekarz zakłada wziernik⁶. Następnie ogląda szyjkę przez kolposkop, najpierw bez odczynników, potem po nałożeniu kwasu octowego i płynu Lugola.

Badanie trwa kilkanaście minut i jest niebolesne⁶. Jeśli lekarz zobaczy niepokojące zmiany, pobiera z nich małe wycinki, czyli wykonuje biopsję celowaną. Najczęściej pobiera też materiał z kanału szyjki macicy (łyżeczkowanie), aby wykluczyć albo potwierdzić zmiany w kanale³. Biopsję większość kobiet znosi dość dobrze⁸.

Kolposkopia z biopsją: co po badaniu

Po kolposkopii można od razu wrócić do codziennych zajęć, a powikłania zdarzają się rzadko i dotyczą pobrania wycinków⁶. Po biopsji przez kilka dni nie należy współżyć ani stosować globulek dopochwowych i tamponów⁶.

Pilnego kontaktu z lekarzem wymagają: obfite krwawienie, gorączka, dreszcze i silny ból podbrzusza po badaniu⁶.

Wynik kolposkopii i biopsji

Wynik kolposkopii lekarz przekazuje od razu po badaniu, a wynik badania histopatologicznego wycinków jest gotowy po kilku tygodniach⁶. To wycinki, a nie sam obraz kolposkopowy, są podstawą rozpoznania raka szyjki macicy⁵.

W opisie kolposkopii lekarz określa, czy obraz jest prawidłowy, czy widać zmiany małego albo dużego stopnia, oraz czy coś budzi podejrzenie naciekania. Wynik histopatologiczny podaje stopień zmian śródnabłonkowych (CIN):

Wynik	Znaczenie	Najczęstsze postępowanie
CIN1 (LSIL)	śródnabłonkowa neoplazja małego stopnia	obserwacja, bo takie zmiany często się cofają
CIN2 (HSIL)	śródnabłonkowa neoplazja średniego stopnia	decyzja lekarza, zwykle leczenie zabiegowe
CIN3 (HSIL)	śródnabłonkowa neoplazja dużego stopnia	leczenie zabiegowe
rak	nowotwór złośliwy	leczenie onkologiczne poza programem

Źródła: ^7,8.

Zmiany małego stopnia często cofają się samoistnie, dlatego leczy się zmiany dużego stopnia (HSIL), które są rzeczywiście przedrakowe, a nie LSIL⁸. Przy łagodnych zmianach możliwa jest obserwacja z kontrolną cytologią i kolposkopią³. Zmiany przedrakowe leczy się zabiegami, takimi jak wycięcie pętlą elektryczną (LEEP, LLETZ) albo konizacja szyjki macicy⁹. W programie liczbę i odstępy badań kontrolnych po diagnostyce pogłębionej ustala lekarz¹.

Wynik CIN nie jest rakiem. Oznacza zmianę, która przy braku kontroli lub leczenia może z czasem przejść w nowotwór, i właśnie po to, żeby wykryć ją na tym etapie, prowadzi się przesiew. Szerzej o zależności między zakażeniem HPV, zmianami przedrakowymi i rakiem piszemy w tekście o profilaktyce raka szyjki macicy.

Kolposkopia w ciąży

Kolposkopię można bezpiecznie wykonać w ciąży⁶. Wskazania są takie same jak u kobiet niebędących w ciąży. Przy podejrzeniu zmian małego stopnia dalsze postępowanie zwykle odkłada się do około 3 miesięcy po porodzie⁸.

W ciąży nie łyżeczkuje się kanału szyjki macicy⁸, a zmian przedrakowych zwykle nie leczy się do około 3 miesięcy po porodzie⁸. Decyzję o biopsji podejmuje lekarz, gdy obraz budzi podejrzenie nowotworu.