CA 125: badanie, norma, test ROMA i wynik bez nowotworu

CA 125 jest markerem nowotworowym oznaczanym we krwi i kojarzonym przede wszystkim z rakiem jajnika: jego stężenie jest podwyższone u około 80% chorych na ten nowotwór. Sam wynik CA 125 nie pozwala jednak ani rozpoznać raka, ani go wykluczyć. Marker rośnie także w endometriozie, ciąży, podczas miesiączki i w stanach zapalnych, a u części kobiet z wczesnym rakiem jajnika pozostaje prawidłowy. Z tych powodów nie jest badaniem przesiewowym u zdrowych kobiet, lecz narzędziem, po które lekarz sięga przy konkretnym podejrzeniu i w kontroli leczenia^1,2,5.

Najważniejsze informacje

CA 125 oznacza się z próbki krwi. Wynik powyżej 35 U/ml uznaje się zwykle za nieprawidłowy, ale rozstrzyga zakres referencyjny podany przez laboratorium⁵.
Podwyższony wynik ma 50–90% chorych na raka jajnika, lecz marker rośnie też z innych przyczyn: w niektórych fazach cyklu, w endometriozie, zapaleniu wątroby czy w nowotworach innych narządów³.
Każdy nieprawidłowy wynik wymaga dalszych badań, choć u zdrowych kobiet najczęściej nie oznacza nowotworu⁵.
W Polsce nie prowadzi się badań przesiewowych w kierunku raka jajnika, także u nosicielek mutacji BRCA⁴.
Przy guzie jajnika lekarz ocenia CA 125 razem z HE4 w teście ROMA oraz z obrazem USG^4,2.
Bezpłatnie zleca je ginekolog lub onkolog w poradni specjalistycznej (do obu nie trzeba skierowania). Lekarz POZ nie może zlecić CA 125 w ramach NFZ^9,11.

Co to jest CA 125 i co mierzy badanie

CA 125 (antygen nowotworowy 125) jest białkiem, którego stężenie mierzy się w surowicy krwi. Wiąże się głównie z rakiem jajnika zbudowanym z komórek niewytwarzających śluzu; u około 80% chorych stężenie markera jest podwyższone¹. CA 125 nie występuje w nabłonku zdrowych jajników. Niewielkie stężenie we krwi jest jednak prawidłowe, ponieważ wpływają na nie także stany niezwiązane z nowotworem³.

Badanie CA 125 służy dwóm celom. Po pierwsze pomaga ocenić, czy wykryty w USG guz jajnika jest zmianą łagodną, czy złośliwą. Po drugie pozwala śledzić przebieg już rozpoznanego raka jajnika w kontroli po operacji i w czasie leczenia¹; tej roli poświęcona jest dalsza sekcja o monitorowaniu leczenia.

Marker nie odpowiada natomiast na pytanie, czy zdrowa kobieta bez objawów ma nowotwór. Wynik oznaczenia rozpatrywany w oderwaniu od innych badań i oceny lekarza nie wystarcza do rozpoznania żadnego nowotworu¹. Jak działają markery jako grupa badań i czym różnią się od siebie CA 125, CA 19-9 czy CEA, wyjaśnia osobny artykuł o markerach nowotworowych.

Norma CA 125 i interpretacja wyniku

Za wartość graniczną CA 125 przyjmuje się zwykle 35 U/ml; wynik powyżej tej wartości uznaje się za nieprawidłowy⁵. Jest to wartość orientacyjna. Laboratoria stosują różne metody oznaczania i podają własny zakres referencyjny, dlatego wynik należy porównać z zakresem podanym na tym samym wydruku z laboratorium, a kolejne oznaczenia wykonywać w tym samym miejscu.

Sam wynik liczbowy ma ograniczoną wartość. Stężenie powyżej 35 U/ml stwierdza się u 50–90% chorych na raka jajnika, co oznacza, że u części chorych, zwłaszcza we wczesnym stadium, marker pozostaje w normie³. Z drugiej strony większość zdrowych kobiet z podwyższonym CA 125 nie ma raka jajnika ani innego nowotworu⁵.

Wynik CA 125	Co może oznaczać	Czego nie rozstrzyga
W zakresie referencyjnym	Brak sygnału ostrzegawczego; u chorej w trakcie leczenia — dobra odpowiedź na terapię	Nie wyklucza raka jajnika, bo duży odsetek wczesnych raków nie podnosi markera²
Podwyższony bez rozpoznanej choroby	Endometrioza, faza cyklu, ciąża, zapalenie, choroba wątroby, nowotwór jajnika lub innego narządu	Nie wystarcza do rozpoznania nowotworu; wymaga dalszych badań, zwykle USG przezpochwowego^5,3
Rosnący w kolejnych oznaczeniach u leczonej chorej	Zwykle progresja lub nawrót choroby	Sam wzrost markera nie decyduje o rozpoczęciu leczenia^5,4

Podwyższone stężenie markera zawsze interpretuje lekarz, który zna wynik USG, wywiad i pozostałe badania².

Kiedy lekarz zleca badanie CA 125

Badanie CA 125 ma uzasadnienie w trzech sytuacjach: przy guzie przydatków wykrytym w USG, przy objawach nasuwających podejrzenie raka jajnika oraz w kontroli chorej z rozpoznanym nowotworem.

Guz jajnika lub przydatków w USG. Badaniem z wyboru przy podejrzeniu zmian w przydatkach jest USG przezpochwowe³. Polskie Towarzystwo Ginekologii Onkologicznej rekomenduje we wszystkich przypadkach guzów jajnika obliczenie wskaźnika RMI, który łączy punktację obrazu USG, status menopauzalny i stężenie CA 125, oraz zaleca wykonanie testu ROMA⁴.
Objawy. Wczesny rak jajnika zwykle nie daje objawów. W bardziej zaawansowanej chorobie pojawiają się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: wzdęcia, uczucie pełności w brzuchu, odbijania, powiększenie obwodu brzucha, niekiedy nieprawidłowe krwawienia lub uczucie ucisku w miednicy². Utrzymujące się dolegliwości tego rodzaju są powodem do wizyty u lekarza, a nie do samodzielnego kupowania badania markera.
Rozpoznany rak jajnika. Marker służy do oceny odpowiedzi na leczenie i kontroli po jego zakończeniu¹.

Podczas wizyty u ginekologa lekarz decyduje o kolejności badań: zwykle najpierw wykonuje badanie ginekologiczne i USG, a markery zleca dopiero po stwierdzeniu zmiany.

Podwyższone CA 125 bez nowotworu: endometrioza, ciąża, miesiączka

Podwyższony wynik CA 125 nie oznacza rozpoznania raka, bo marker rośnie także w stanach niezwiązanych z rakiem jajnika. Najczęstsze z nich to:

endometrioza i łagodne guzy jajnika^1,6;
miesiączka i faza cyklu, w której pobrano krew^1,3;
ciąża¹;
stany zapalne, w tym zapalenie narządów miednicy mniejszej^1,6;
zapalenie wątroby³;
nowotwory złośliwe innych narządów, na przykład płuc³.

W stanach zapalnych, endometriozie, ciąży i podczas miesiączki wzrost jest zwykle niewielki¹. Dlatego przy pojedynczym podwyższonym wyniku lekarz zestawia go z obrazem USG, dniem cyklu i objawami, zamiast oceniać samą liczbę. Wynik u kobiety miesiączkującej warto opisać lekarzowi razem z dniem cyklu, w którym pobrano krew.

Czy CA 125 jest badaniem przesiewowym u zdrowych kobiet?

Nie. W Polsce nie stosuje się badań przesiewowych w kierunku raka jajnika, również u kobiet pozostających pod kontrolą z powodu rozpoznanej mutacji w genach BRCA⁴. Nie istnieją skuteczne badania profilaktyczne pozwalające wykryć wczesnego, bezobjawowego raka jajnika; jako najlepszy sposób kontroli jajników wskazuje się USG przezpochwowe, a nie marker z krwi^2,5.

Duży odsetek wczesnych raków jajnika nie podnosi stężenia markerów, więc prawidłowy wynik daje fałszywe poczucie bezpieczeństwa². Jednocześnie podwyższony wynik u zdrowej kobiety najczęściej wynika z przyczyn łagodnych i uruchamia dalszą diagnostykę. Amerykańska grupa ekspertów USPSTF odradza przesiew w kierunku raka jajnika u kobiet bez objawów, ponieważ daje on wiele wyników fałszywie dodatnich, które mogą prowadzić do niepotrzebnych operacji⁷. W Polsce wczesne postacie raka jajnika wykrywa się nadal u niewielkiego odsetka kobiet (20–30%), a około 70% rozpoznań przypada na stopień III i IV⁴; przesiew markerem tej sytuacji nie zmienia.

W praktyce oznacza to, że CA 125 dodawany do pakietów badań dla kobiet nie zastępuje profilaktyki. Właściwe badania przesiewowe dla kobiet to test HPV HR lub cytologia w ramach profilaktyki raka szyjki macicy oraz mammografia; badania zalecane po 40. roku życia nie obejmują markerów nowotworowych. Kobieta z rodzinnym obciążeniem rakiem jajnika lub piersi powinna omówić postępowanie z ginekologiem lub w poradni genetycznej.

Test ROMA, czyli łączna ocena CA 125 i HE4

Test ROMA łączy stężenia dwóch markerów, CA 125 i HE4, ze statusem menopauzalnym kobiety i na tej podstawie klasyfikuje pacjentkę z guzem jajnika do grupy niskiego lub wysokiego ryzyka raka⁶. Ocena obu markerów łącznie zwiększa precyzję badania w porównaniu z samym CA 125².

Test ROMA nie jest badaniem dla zdrowych kobiet. Został opracowany dla pacjentek z guzem jajnika stwierdzonym w USG i pomaga zdecydować, w jakim ośrodku powinny być leczone. PTGO zaleca wykonanie testu ROMA u każdej pacjentki z guzem jajnika, a gdy wynik świadczy o wysokim ryzyku (albo RMI przekracza 200 punktów), rekomenduje skierowanie pacjentki do ośrodka z doświadczeniem w leczeniu raka jajnika⁴. Próg, od którego wynik zalicza się do grupy wysokiego ryzyka, jest inny przed menopauzą i po niej; laboratorium podaje go na wydruku razem z wynikiem⁶.

Wynik ROMA z grupy niskiego ryzyka nie wyklucza nowotworu, a z grupy wysokiego ryzyka go nie rozpoznaje. Rozpoznanie raka jajnika stawia się na podstawie oceny patomorfologicznej materiału uzyskanego podczas pierwotnej operacji; markery i USG służą do zaplanowania tej operacji we właściwym ośrodku⁴.

CA 125 w monitorowaniu leczenia raka jajnika

U kobiety z rozpoznanym rakiem jajnika CA 125 jest przede wszystkim narzędziem kontroli. Pomiar stężenia w czasie pozwala ocenić, czy leczenie działa: spadek markera zwykle oznacza odpowiedź na terapię, a wzrost — progresję lub nawrót⁵. Marker oznacza się w badaniach kontrolnych po pierwotnym leczeniu chirurgicznym oraz podczas chemio- i radioterapii, a wraz z regularną tomografią komputerową służy do monitorowania wyników leczenia^1,2. Odpowiedź na chemioterapię drugiej i kolejnych linii monitoruje się markerem CA 125 i badaniami obrazowymi⁴.

Wzrost markera nie jest jednak sam w sobie powodem do zmiany leczenia. Według PTGO rozpoczynanie chemioterapii drugiej linii wyłącznie z powodu wzrostu CA 125 nie wydłuża czasu przeżycia, a pogarsza jego jakość, dlatego rutynowe oznaczanie markera w okresie obserwacji po leczeniu należy omówić z pacjentką⁴. O częstości oznaczeń i o tym, co zrobić z rosnącym wynikiem, decyduje onkolog prowadzący.

Badanie CA 125 na NFZ i prywatnie

Na NFZ badanie CA 125 zleca ginekolog lub onkolog w poradni specjalistycznej. Do obu tych lekarzy nie jest potrzebne skierowanie^8,9. Pacjentka objęta leczeniem specjalistycznym otrzymuje od specjalisty skierowanie na niezbędne badania diagnostyczne, a placówka ma umożliwić ich wykonanie; badanie jest wtedy bezpłatne⁹.

CA 125 i HE4 nie znajdują się w wykazie badań, które lekarz POZ może zlecić bezpłatnie; jedynym markerem nowotworowym na tej liście jest PSA¹¹. Lekarz POZ może natomiast ocenić objawy i skierować do ginekologa lub onkologa. O każdym badaniu decyduje na podstawie wskazań medycznych, a nie na żądanie pacjenta¹¹. CA 125 nie ma też w wykazach badań programu Moje Zdrowie, w których z markerów nowotworowych występuje wyłącznie PSA u mężczyzn¹⁰.

Prywatnie CA 125 i test ROMA są dostępne bez skierowania jako pojedyncze oznaczenia lub składnik pakietów. Badanie wykonane bez wskazań rzadko cokolwiek wyjaśnia. Jeżeli powodem badania jest niepokój o jajniki, pierwszym krokiem jest wizyta u ginekologa i USG, a nie marker.

Co dalej

Jeżeli masz podwyższony wynik CA 125 bez rozpoznanej choroby, zabierz go na wizytę do ginekologa razem z informacją o dniu cyklu, ciąży, znanej endometriozie lub przebytym zapaleniu. Lekarz zwykle zaczyna od USG przezpochwowego.
Jeżeli w USG stwierdzono guz jajnika, zapytaj o test ROMA i wskaźnik RMI; przy wysokim ryzyku leczenie powinno odbywać się w ośrodku z doświadczeniem w leczeniu raka jajnika⁴.
Jeżeli jesteś w trakcie leczenia lub po leczeniu raka jajnika, częstość oznaczeń CA 125 ustala onkolog; kolejne badania wykonuj w tym samym laboratorium.
Jeżeli jesteś zdrowa i bez objawów, zamiast markera wybierz badania przesiewowe z programów NFZ i kontrolne badania po 40. roku życia.