USG piersi: kiedy w cyklu, skierowanie na NFZ i BI-RADS

USG piersi (ultrasonografia piersi) jest bezpiecznym badaniem obrazowym, które wykorzystuje ultradźwięki i nie naraża na promieniowanie¹⁰. U młodych kobiet jest badaniem piersi pierwszego wyboru, a u starszych zwykle uzupełnia mammografię³. Na NFZ wykonuje się je ze skierowaniem od ginekologa³. Na wizytę u ginekologa skierowanie nie jest potrzebne⁷.

Najważniejsze informacje

USG piersi nie wymaga specjalnego przygotowania i nie powinno boleć¹⁰.
U młodych kobiet zaleca się raczej USG, a u kobiet w wieku średnim i starszych mammografię³.
Bezpłatny program NFZ obejmuje mammografię u kobiet w wieku 45–74 lat⁶. USG pełni w nim rolę badania uzupełniającego po wątpliwym wyniku⁵.
Na NFZ USG piersi zleca ginekolog. Lekarz rodzinny nie może na nie skierować, bo nie ma go w wykazie badań POZ⁵.
Obraz piersi w USG zależy od fazy cyklu⁹, dlatego termin badania warto uzgodnić z pracownią.
Kategoria BI-RADS w opisie podpowiada lekarzowi dalsze kroki, ale nie jest rozpoznaniem. Raka rozpoznaje się dopiero w badaniu mikroskopowym tkanki².

Co pokazuje USG piersi

USG piersi pokazuje wnętrze piersi i pozwala ustalić, czy wykryta zmiana jest lita, czy wypełniona płynem, jak torbiel¹⁰. Dzięki niemu można też dokładnie zmierzyć wielkość zmiany i wyznaczyć jej granice. W tym samym badaniu lekarz ocenia pachowe węzły chłonne, choć przy podejrzeniu przerzutów rozstrzyga dopiero biopsja. Pod kontrolą USG precyzyjnie wprowadza się również igłę do biopsji².

Najczęściej USG zleca się z konkretnego powodu: przy wyczuwalnym guzku, samoistnym wycieku z brodawki albo niejasnym obrazie w mammografii¹⁰.

Badanie ma też ograniczenia. Wiele nowotworów nie jest widocznych w USG, a rak przewodowy in situ, czyli wczesna postać raka piersi, często ujawnia się wyłącznie jako zwapnienia w mammografii¹⁰. Prawidłowe USG nie zastępuje więc mammografii u kobiety, której ją zalecono.

USG piersi czy mammografia

O wyborze badania decydują przede wszystkim wiek i budowa piersi. Z wiekiem w piersiach ubywa tkanki gruczołowej, dlatego mammografia jest najskuteczniejsza u kobiet w wieku średnim i starszych, a u młodych zaleca się raczej USG³. USG jest też podstawowym badaniem u młodych kobiet z gęstymi piersiami, bo duża gęstość tkanki utrudnia odczytanie mammografii².

	USG piersi	Mammografia
Na czym polega	ultradźwięki, bez promieniowania	zdjęcia rentgenowskie, bardzo małe dawki promieniowania
Komu służy przede wszystkim	młodym kobietom, przy gęstych piersiach, w ciąży i podczas karmienia	kobietom w wieku średnim i starszym
Co pokazuje najlepiej	różnicę między torbielą a zmianą litą, węzły chłonne pod pachą	drobne zmiany, w tym zwapnienia
Rola w profilaktyce	badanie diagnostyczne i uzupełniające	podstawowe badanie przesiewowe
Na NFZ	ze skierowaniem od ginekologa	w programie dla kobiet w wieku 45–74 lat, bez skierowania

Źródła tabeli: ^10,3,2,5,6.

Oba badania się uzupełniają. Gdy mammografia pokazuje podejrzaną zmianę, zwykle wykonuje się dodatkowo USG piersi z oceną węzłów pachowych², a jeśli kobieta wyczuje niepokojącą zmianę w samobadaniu, często zleca się oba badania³. Mammografia jest jedynym badaniem przesiewowym, o którym wiadomo, że zmniejsza liczbę zgonów z powodu raka piersi. Przesiewowe USG wykrywa część zmian niewidocznych w mammografii, ale wiele z nich to zmiany niezłośliwe¹⁰. Zasady programu i przebieg badania opisuje artykuł o mammografii na NFZ.

Od jakiego wieku i jak często robić USG piersi

NFZ nie prowadzi programu przesiewowego opartego na USG piersi, nie ma też jednej ustalonej granicy wieku, od której należy wykonywać to badanie. Program profilaktyki raka piersi opiera się na mammografii dla kobiet w wieku 45–74 lat, powtarzanej co 2 lata przy prawidłowym wyniku⁶. USG jest w nim badaniem diagnostycznym, wykonywanym po wątpliwym wyniku mammografii⁵.

U młodszych kobiet, które badają piersi przede wszystkim w USG, odstęp między badaniami ustala lekarz³. Polskie Towarzystwo Ultrasonograficzne w standardzie z 2012 roku rekomenduje profilaktyczne USG piersi co 12 miesięcy od 30. roku życia⁸. Jest to stanowisko towarzystwa naukowego, a nie zasada finansowania przez NFZ. O tym, czy i jak często robić USG, najlepiej zdecydować z ginekologiem, który weźmie pod uwagę wywiad rodzinny i wcześniejsze wyniki. Część zmian wykrytych w USG okazuje się niegroźna, choć do ich wyjaśnienia potrzebne są dodatkowe badania, czasem biopsja¹⁰.

Kobiety z dziedzicznym obciążeniem rakiem piersi powinny trafić pod opiekę poradni dla rodzin wysokiego ryzyka zachorowania na raka piersi lub jajnika, gdzie plan badań ustala się indywidualnie na podstawie badań genetycznych³. Ta opieka obejmuje regularne badania, w tym USG piersi, niezależnie od wieku⁵. Czynniki ryzyka opisuje artykuł o raku piersi.

USG piersi na NFZ: kto wystawia skierowanie

Na NFZ USG piersi wykonuje się na podstawie skierowania od ginekologa³. Do ginekologa-położnika i do onkologa można zgłosić się bez skierowania⁷. Według Ministerstwa Zdrowia USG piersi jest finansowane w ramach porady specjalistycznej: lekarz, który na nie kieruje, wykonuje je sam albo zleca innej placówce. Poradnie położniczo-ginekologiczne mają obowiązek zapewnić to badanie, a specjalista kieruje na badania diagnostyczne niezależnie od wieku pacjentki, jeśli są wskazania⁵.

Lekarz rodzinny nie skieruje na USG piersi w ramach NFZ. Wykaz badań w podstawowej opiece zdrowotnej jest zamknięty, a ministerstwo w odpowiedzi na interpelację z 2026 roku uznało, że skierowania z POZ na to badanie nie są zasadne⁵. Z niepokojącym objawem najprościej więc od razu umówić się do ginekologa.

USG piersi: kiedy w cyklu i jak się przygotować

U kobiet miesiączkujących liczy się termin badania, ponieważ obraz piersi w USG zmienia się z fazą cyklu. Zależy też od ciąży, karmienia, menopauzy oraz stosowania antykoncepcji hormonalnej lub hormonalnej terapii zastępczej⁹. Standard Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego nie podaje konkretnego dnia cyklu, a pracownie ustalają własne zalecenia. Przykładowo w szpitalu klinicznym w Lublinie USG piersi wykonuje się do 10. dnia po miesiączce¹¹. Termin najlepiej potwierdzić przy zapisie. Z wyczuwalnym guzkiem czy inną nową zmianą nie należy jednak czekać na „właściwy dzień” cyklu: każda nowa zmiana w piersi wymaga pilnej wizyty u specjalisty³.

Samo badanie nie wymaga specjalnego przygotowania^10,11. Przed wizytą warto:

Założyć dwuczęściowe ubranie, bo do badania rozbiera się od pasa w górę¹⁰.
Zabrać wcześniejsze mammografie i opisy USG piersi¹¹. Według standardu badania lekarz analizuje wcześniejsze badania obrazowe, zanim przystąpi do USG⁸.
Zapamiętać datę ostatniej miesiączki i przygotować informacje o lekach hormonalnych, porodach i karmieniu, przebytych operacjach lub urazach piersi, wycieku z brodawki oraz o raku piersi lub jajnika w rodzinie. O to wszystko lekarz pyta przed badaniem⁸.

Jak wygląda USG piersi i ile trwa

USG piersi trwa zwykle około 15–20 minut i nie wymaga specjalnego przygotowania¹. Na początku lekarz rozmawia z pacjentką i bada palcami piersi oraz doły pachowe⁸. Następnie nakłada na skórę żel i przesuwa po niej głowicę aparatu¹⁰. Głowicę prowadzi promieniście wokół brodawki, zgodnie z układem płatów gruczołu, i może lekko uciskać nią pierś, żeby lepiej uwidocznić okolicę brodawki i przewody mlekowe⁸. W trakcie badania czasem prosi o zmianę ułożenia¹¹. Ocenia też węzły chłonne pod pachami². USG bywa chwilowo nieprzyjemne, ale nie powinno boleć¹⁰.

Wynik w dużym stopniu zależy od badającego. USG ocenia się w czasie rzeczywistym, więc zmiana musi zostać zauważona w trakcie badania, co wymaga doświadczenia i dobrego sprzętu¹⁰. Obraz piersi różni się też między kobietami i w różnych okresach życia, dlatego nie istnieje jeden wzorzec prawidłowego obrazu⁹. Z tego powodu przy kolejnych badaniach przydają się wcześniejsze wyniki.

Jak czytać opis USG piersi: BI-RADS

Opis USG piersi zwykle kończy się kategorią BI-RADS. Jest to skala, która ujednolica opisy badań obrazowych piersi i wyraża, na ile prawdopodobne jest, że wykryta zmiana jest złośliwa³. W Polsce stosuje się ją w opisach USG piersi od 2010 roku. Standard Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego przewiduje w USG kategorie od 1 do 6, bez kategorii 0⁸. Kategoria 0 pojawia się w opisach mammografii i oznacza ocenę niekompletną, czyli potrzebę dodatkowych zdjęć, USG albo porównania z poprzednimi badaniami⁸. Co oznacza wezwanie na dodatkowe badania po mammografii, wyjaśnia artykuł o nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego.

Kategoria	Co oznacza	Typowy dalszy krok, o którym decyduje lekarz
1	obraz prawidłowy	badania według wieku i zaleceń lekarza
2	zmiana jednoznacznie łagodna	bez dodatkowych badań obrazowych
3	zmiana prawdopodobnie łagodna	kontrolne USG za pół roku albo biopsja
4	zmiana podejrzana	biopsja
5	zmiana o wysokim prawdopodobieństwie złośliwości	biopsja i konsultacja onkologiczna
6	rak potwierdzony już w biopsji	leczenie

Źródło tabeli: standard Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego⁸.

Kategoria BI-RADS nie jest rozpoznaniem. Gdy mammografia lub USG pokazują zmianę budzącą podejrzenie, kolejnym krokiem jest biopsja, zwykle gruboigłowa pod kontrolą USG lub mammografii. Ostateczną diagnozę daje dopiero badanie mikroskopowe pobranej tkanki². Kategoria 4 oznacza więc potrzebę biopsji, a nie rozpoznanie raka. Z kolei kategoria 1 lub 2 nie wyklucza zmian, których USG nie pokazuje¹⁰. Opis interpretuje lekarz, który zlecił badanie, razem z wynikiem badania piersi, wiekiem i wcześniejszymi wynikami.

Objawy, z którymi nie należy czekać na planowe badanie

Wczesny rak piersi zwykle nie daje dolegliwości⁴. Do lekarza trzeba jednak zgłosić się bez zwłoki, jeśli wystąpi którykolwiek z tych objawów:

twardy guzek lub zgrubienie w piersi,
wciągnięcie lub zgrubienie brodawki,
nowa asymetria piersi,
zaczerwienienie, wciągnięcie lub pogrubienie skóry,
powiększone węzły chłonne pod pachą⁴,
samoistny wyciek z brodawki¹⁰.

Na co zwracać uwagę między badaniami, opisuje artykuł o samobadaniu piersi, a objawy i czynniki ryzyka choroby — artykuł o raku piersi.