Wrzody żołądka: objawy, przyczyny i test na Helicobacter

Wrzody żołądka najczęściej dają piekący ból i dyskomfort w nadbrzuszu, który pojawia się na czczo, w nocy albo 1–3 godziny po jedzeniu i mija po posiłku lub lekach zobojętniających kwas, choć wiele osób nie ma żadnych objawów¹. Choroba wrzodowa dotyczy 5–10% dorosłych¹, a w 2023 roku zmarło z jej powodu w Polsce 3540 osób⁸. Najczęstszą przyczyną wrzodów jest bakteria Helicobacter pylori, którą wykrywa prosty test, a jej usunięcie zmniejsza ryzyko nawrotu wrzodów 10–15-krotnie².

Najważniejsze informacje

Typowy objaw to piekący ból w nadbrzuszu na czczo albo po posiłku, ale ból w tym miejscu w połowie przypadków ma inną przyczynę¹.
Za 75–90% wrzodów dwunastnicy i około 70% wrzodów żołądka odpowiada Helicobacter pylori¹. Drugą ważną przyczyną są leki przeciwbólowe z grupy NLPZ, np. aspiryna i ibuprofen¹.
Stres, alkohol i ostre przyprawy nie wywołują wrzodów, choć mogą nasilać dolegliwości¹.
Wrzody rozpoznaje się w gastroskopii¹, na którą na NFZ może skierować lekarz rodzinny⁷.
Test na Helicobacter wykrywa zakażenie, a nie wrzód¹. Bakterię ma większość dorosłych w Polsce, a wrzody rozwijają się u mniej więcej co dziesiątej zakażonej osoby².
Wymioty krwią lub fusowatą treścią i smoliste stolce wymagają pilnej pomocy¹.

Objawy wrzodów żołądka

Główne objawy wrzodów żołądka i dwunastnicy to piekący ból i dyskomfort w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha. Pojawiają się na czczo, często w nocy lub wcześnie rano, albo 1–3 godziny po posiłku i ustępują po jedzeniu lub przyjęciu leków zobojętniających kwas¹. Wrzody mogą też powodować:

uczucie pełności lub rozpierania po posiłku¹,
nudności i wymioty¹.

Jak bolą wrzody żołądka i czym różnią się od wrzodów dwunastnicy

Ból przy wrzodach ma zwykle charakter pieczenia¹. Pora bólu bywa dla lekarza wskazówką, gdzie może leżeć wrzód. Przy wrzodzie żołądka ból pojawia się raczej w czasie posiłku. Przy wrzodzie dwunastnicy pojawia się na czczo, także w nocy, mniej więcej między 23.00 a 2.00, i po jedzeniu mija¹.

Sam opis bólu nie wystarcza jednak do rozpoznania. Ból w nadbrzuszu jest mało swoisty: w 50% przypadków jego przyczyną jest inna choroba niż wrzód¹. Dlatego przewlekły ból brzucha trzeba zgłosić lekarzowi rodzinnemu, który zaplanuje diagnostykę¹.

Czy wrzody żołądka dają objawy

Nie zawsze. Wielu chorych z wrzodami nie odczuwa żadnych dolegliwości¹. Bezobjawowe jest zwykle także samo zakażenie Helicobacter pylori, które najczęściej prowadzi do wrzodów². Do zakażenia dochodzi przeważnie w dzieciństwie, np. przez wspólne naczynia czy picie z tej samej butelki². U części chorych pierwszym objawem choroby jest dopiero powikłanie, np. krwawienie z wrzodu¹.

Wrzód może też krwawić przewlekle, a jedynym sygnałem bywa wtedy niedokrwistość z niedoboru żelaza¹, widoczna w morfologii krwi. Więcej o jej przyczynach piszemy w artykułach o anemii i żelazie we krwi.

Dlaczego powstają wrzody żołądka: przyczyny i czynniki ryzyka

Wrzód to ubytek błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy¹. Powstaje wtedy, gdy kwas solny i pepsyna przeważą nad mechanizmami, które chronią błonę śluzową¹. Najczęściej tę równowagę zaburza bakteria Helicobacter pylori albo leki przeciwbólowe z grupy NLPZ¹.

Czynnik	Co z tego wynika
Czynniki, na które mamy wpływ
Zakażenie Helicobacter pylori: 75–90% wrzodów dwunastnicy i ok. 70% wrzodów żołądka¹	test i leczenie zakażenia
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), np. aspiryna, ibuprofen, diklofenak, naproksen¹	w miarę możliwości przyjmować jak najrzadziej i nie łączyć kilku leków z tej grupy¹; leków zaleconych przez lekarza, np. aspiryny po zawale, nie odstawiać samodzielnie
Palenie papierosów: częstsze wrzody i nawroty, trudniejsze gojenie¹	rzucenie palenia
Czynniki, na które nie mamy wpływu
Czynniki genetyczne, a także grupa krwi 0¹	zgłaszać lekarzowi nawracające dolegliwości z nadbrzusza

Czy stres i ostre potrawy powodują wrzody

Nie. Stres, alkohol i ostre przyprawy nie powodują wrzodów, ale mogą wywoływać dolegliwości ze strony żołądka¹. Jeśli więc ból w nadbrzuszu nawraca, przyczyny warto szukać badaniami, a nie tylko zmianą diety czy unikaniem stresu.

Test na Helicobacter pylori: z kału, z oddechu czy z krwi

Aktualne zakażenie wykrywa test na antygen w kale i test oddechowy⁵, a badanie przeciwciał we krwi często nie odróżnia zakażenia obecnego od przebytego¹. Wszystkie te testy wykrywają zakażenie bakterią, a nie wrzód¹. Oprócz testów nieinwazyjnych zakażenie można sprawdzić w wycinku pobranym podczas gastroskopii².

Test	Jak wygląda	Co pokazuje
Antygen H. pylori w kale	oznaczenie w próbce kału²; jak pobrać próbkę	aktualne zakażenie⁵
Test oddechowy (ureazowy)	wypija się roztwór znakowanego mocznika, a potem bada wydychane powietrze²	aktualne zakażenie⁵; szczególnie przydatny do sprawdzenia, czy leczenie zadziałało²
Przeciwciała we krwi	badanie krwi²	kontakt z bakterią; po skutecznym leczeniu przeciwciała mogą utrzymywać się ponad pół roku¹, więc badanie nie nadaje się do oceny leczenia⁴
Test ureazowy z wycinka	wycinek pobrany podczas gastroskopii²	aktualne zakażenie⁵

Przygotowanie do testu. Przed testem z kału, oddechowym i wykonywanym w czasie gastroskopii przez co najmniej 4 tygodnie nie przyjmuje się antybiotyków ani preparatów bizmutu, a leków hamujących wydzielanie kwasu z grupy inhibitorów pompy protonowej (IPP) przez 2 tygodnie². Te leki mogą dać wynik fałszywie ujemny⁴. Jeśli przyjmujesz IPP, także kupione bez recepty, albo jesteś w trakcie leczenia antybiotykiem, nie odstawiaj ich na własną rękę, tylko ustal z lekarzem zlecającym test termin badania. Badania przeciwciał to zastrzeżenie nie dotyczy².

Kiedy zrobić test na Helicobacter pylori

Test zleca lekarz przede wszystkim u osób z dolegliwościami z nadbrzusza. Najczęstszą chorobą związaną z zakażeniem Helicobacter pylori jest dyspepsja, czyli ból lub dyskomfort w górnej części brzucha, często z uczuciem pełności³. Badanie warto omówić z lekarzem także⁴:

przy rozpoznanej chorobie wrzodowej i jej powikłaniach,
u krewnych pierwszego stopnia osób chorych na raka żołądka,
przy niewyjaśnionej niedokrwistości z niedoboru żelaza,
przed planowanym dłuższym leczeniem niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi.

Wykryte zakażenie zaleca się leczyć³, a decyzję o leczeniu podejmuje lekarz⁴. Dodatni wynik nie oznacza jednak wrzodu: bakterię ma większość dorosłych w Polsce, a choroba wrzodowa rozwija się tylko u mniej więcej co dziesiątej zakażonej osoby².

Jak rozpoznać wrzody żołądka: gastroskopia

Wrzody żołądka lub dwunastnicy rozpoznaje się w gastroskopii, czyli badaniu endoskopowym górnego odcinka przewodu pokarmowego¹. Pozwala ona potwierdzić chorobę, wykryć Helicobacter pylori i pobrać wycinki do badania pod mikroskopem¹. Po leczeniu czasem wykonuje się gastroskopię kontrolną po 6–8 tygodniach¹.

Badania przy wrzodach żołądka: co jest na NFZ

Na NFZ lekarz rodzinny może zlecić test na antygen H. pylori w kale i morfologię krwi oraz skierować na gastroskopię⁷.

Badanie	Po co	Bezpłatnie na NFZ
Antygen H. pylori w kale	wykrycie zakażenia	na zlecenie lekarza POZ⁷
Test oddechowy	wykrycie zakażenia, kontrola po leczeniu	nie ma go w wykazie badań lekarza POZ⁷; dostępny prywatnie w laboratoriach
Gastroskopia	rozpoznanie wrzodu, wycinki	skierowanie od lekarza POZ, badanie w dowolnej placówce z umową z NFZ⁷
Morfologia krwi	niedokrwistość przy przewlekłym krwawieniu	na zlecenie lekarza POZ⁷

Pełną listę badań, które może zlecić lekarz rodzinny, omawiamy w artykule o badaniach na NFZ w POZ.

Helicobacter pylori a rak żołądka

Zakażenie Helicobacter pylori zwiększa ryzyko raka żołądka, dlatego Narodowy Portal Onkologiczny zaleca jego wykrywanie i leczenie⁶. Światowa Organizacja Zdrowia uznała tę bakterię za czynnik rakotwórczy grupy I, a zakażenie za czynnik rozwoju raka i chłoniaka żołądka¹. Zakażenie niemal dwukrotnie zwiększa ryzyko raka żołądka², podobnie jak palenie tytoniu⁶.

W Europie, także w Polsce, nie prowadzi się badań przesiewowych w kierunku raka żołądka dla wszystkich, bo ten nowotwór występuje tu rzadziej⁶. Osoby z wyższym ryzykiem, np. z rodzinnym obciążeniem nowotworami, powinny jednak regularnie wykonywać badania endoskopowe⁶; o tym, jak często, decyduje lekarz.

Objawy wrzodów, które wymagają pilnej pomocy

Powikłania wrzodów mogą zagrażać życiu. Wrzód może krwawić, przedziurawić ścianę żołądka lub dwunastnicy, a blizny po nim mogą zablokować przejście pokarmu¹. Wezwij pogotowie (112 lub 999) albo pilnie zgłoś się na SOR, jeśli pojawią się¹:

wymioty krwią lub treścią przypominającą fusy od kawy,
smoliste, czarne stolce,
osłabienie, zimna i spocona skóra, spadek ciśnienia,
silny ból brzucha, przy którym mięśnie brzucha same się napinają.

Przy osłabieniu, zimnym pocie lub silnym bólu brzucha nie prowadź samochodu samodzielnie. Chudnięcie i niedokrwistość to również objawy alarmowe, które wymagają niezwłocznej wizyty u lekarza¹.

Jak leczy się wrzody żołądka

U osób zakażonych podstawą leczenia jest usunięcie Helicobacter pylori antybiotykami i lekami zmniejszającymi wydzielanie kwasu, czyli tzw. eradykacja. Schemat leczenia ustala lekarz¹. Usunięcie bakterii zmniejsza 10–15-krotnie ryzyko nawrotu wrzodów i ponownego krwawienia². Po leczeniu sprawdza się testem, czy bakteria została usunięta. Przydatny jest tu zwłaszcza test oddechowy², a badanie przeciwciał się do tego nie nadaje⁴. Zakażenie może też nawracać².

Leki hamujące wydzielanie kwasu stosuje się zgodnie z zaleceniami lekarza¹. Operacja jest dziś potrzebna głównie przy powikłaniach¹.

Co można zrobić samemu

Zalecenia dla osób z chorobą wrzodową¹:

jeść regularnie i unikać potraw, po których pojawiają się dolegliwości; specjalnej diety przy wrzodach nie ma,
rzucić palenie,
w miarę możliwości przyjmować aspirynę i inne NLPZ jak najrzadziej i nie łączyć kilku leków z tej grupy,
ograniczyć kawę i mocny alkohol.

Jeśli przyjmujesz aspirynę lub inny NLPZ z zalecenia lekarza, nie odstawiaj go na własną rękę, tylko porozmawiaj z lekarzem o ochronie żołądka.

Co dalej

Nawracający ból w nadbrzuszu zgłoś lekarzowi rodzinnemu. Może on zlecić test na Helicobacter pylori z kału i morfologię, a w razie potrzeby skierować na gastroskopię⁷. Wymioty krwią, czarne stolce lub silny ból brzucha wymagają natychmiastowej pomocy. Jak umówić wizytę lub badanie przez internet, wyjaśniamy w artykule o e-rejestracji.