Kwas moczowy — badanie, norma i znaczenie wyniku

Kwas moczowy — badanie z krwi pokazuje jego stężenie w surowicy i pomaga przede wszystkim w diagnostyce dny moczanowej. Sam wynik nie potwierdza jednak tej choroby: podwyższona wartość może nie powodować problemów, a w czasie ostrego napadu dny stężenie bywa prawidłowe^1,2.

Najważniejsze informacje

Kwas moczowy powstaje podczas rozpadu puryn pochodzących z żywności oraz przemian zachodzących w organizmie¹.
Medycyna Praktyczna podaje orientacyjny zakres 180–420 µmol/l (3–7 mg/dl), ale wynik trzeba porównać z zakresem referencyjnym podanym przez laboratorium¹.
Podwyższone stężenie nie jest równoznaczne z dną moczanową i nie zawsze oznacza stan wymagający leczenia³.
Prawidłowy wynik w czasie ostrego bólu stawu nie wyklucza napadu dny. Jednoznaczne potwierdzenie daje wykrycie kryształów moczanu sodu w płynie stawowym².
Badanie może zlecić lekarz POZ, jeśli są wskazania medyczne. Kwasu moczowego nie ma natomiast w aktualnym wykazie badań podstawowych ani rozszerzonych programu Moje Zdrowie^4,5.

Kwas moczowy — co to za badanie?

Badanie kwasu moczowego najczęściej oznacza pomiar jego stężenia w próbce krwi. Kwas moczowy jest końcowym produktem rozpadu puryn — związków pochodzących z pokarmu oraz z przemian kwasów nukleinowych w organizmie. Zwykle rozpuszcza się we krwi, jest filtrowany przez nerki i opuszcza organizm z moczem^1,3.

Kwas moczowy można oznaczyć także w moczu. To osobne badanie, którego nie należy utożsamiać ze stężeniem w surowicy. Lekarz dobiera rodzaj próbki do celu badania; jeśli na skierowaniu lub w ofercie laboratorium widnieje tylko „kwas moczowy”, warto sprawdzić, czy chodzi o krew, czy mocz³.

Ponieważ nerki uczestniczą w usuwaniu kwasu moczowego, lekarz może zestawić wynik z parametrami oceniającymi ich pracę, takimi jak kreatynina z eGFR, oraz z badaniem ogólnym moczu. Każde z tych badań odpowiada jednak na inne pytanie.

Norma kwasu moczowego — jak czytać wynik?

Norma kwasu moczowego to zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku przez laboratorium. Medycyna Praktyczna podaje dla zdrowych osób dorosłych orientacyjny zakres 180–420 µmol/l, czyli 3–7 mg/dl¹. Nie należy jednak używać tej wartości zamiast zakresu z własnego raportu.

Wynik najlepiej sprawdzić w trzech krokach:

porównać wartość z zakresem referencyjnym podanym na tym samym raporcie;
upewnić się, że porównywane wartości mają te same jednostki;
ocenić wynik w kontekście objawów, przyjmowanych leków i pozostałych badań.

Pojedyncza liczba nie pozwala rozpoznać dny ani zdecydować o leczeniu. MedlinePlus zaznacza, że wiele osób ma wysokie stężenie kwasu moczowego bez problemów zdrowotnych, a taki wynik nie zawsze oznacza stan wymagający terapii³.

Podwyższony kwas moczowy — co może oznaczać?

Podwyższony kwas moczowy oznacza, że stężenie przekracza zakres referencyjny danego laboratorium. Nie wskazuje automatycznie jednej przyczyny ani nie potwierdza choroby. Wynik mówi o ilości związku w próbce, a nie o tym, czy w stawie znajdują się kryształy moczanu sodu.

Dlatego lekarz uwzględnia między innymi:

objawy i powód wykonania badania;
wcześniejsze wyniki i inne oznaczenia laboratoryjne;
stosowane leki oraz suplementy;
to, czy badanie wykonano podczas ostrego napadu bólu i obrzęku stawu.

Niektóre leki, w tym kwas acetylosalicylowy, oraz niacyna mogą wpływać na stężenie kwasu moczowego. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać przyjmowanych preparatów — trzeba zgłosić je osobie zlecającej badanie i postępować według jej zaleceń³.

Kwas moczowy a dna moczanowa

Badanie kwasu moczowego pomaga w diagnostyce dny moczanowej, ale nie rozpoznaje jej samodzielnie. Medycyna Praktyczna wskazuje podejrzenie dny jako najczęstszy powód oznaczenia tego parametru. Jednocześnie podwyższone stężenie nie jest równoznaczne z napadem choroby¹.

Znaczenie mają dwa pozornie sprzeczne fakty:

osoba z wysokim stężeniem może nie mieć objawów ani stanu wymagającego leczenia;
podczas ostrego napadu dny stężenie we krwi może pozostać w granicach normy.

Z tego powodu prawidłowy wynik nie powinien być jedyną podstawą do odrzucenia podejrzenia dny u osoby z nagłym bólem i obrzękiem stawu. Badaniem jednoznacznie potwierdzającym rozpoznanie jest ocena płynu stawowego pod mikroskopem i stwierdzenie w nim kryształów moczanu sodu².

Kiedy wykonuje się badanie kwasu moczowego?

Najczęstszym wskazaniem jest podejrzenie dny moczanowej. Oznaczenie może być również elementem dalszej oceny lub kontroli prowadzonej przez lekarza, ale jego znaczenie zależy od konkretnego pytania diagnostycznego¹.

Warto odróżnić trzy sytuacje:

występują objawy — lekarz interpretuje stężenie razem z badaniem pacjenta i w razie potrzeby dobiera dalszą diagnostykę;
wynik wyszedł podwyższony przypadkowo — pojedyncze odchylenie nie przesądza o chorobie ani konieczności leczenia;
badanie służy kontroli — termin i częstość oznaczeń powinien ustalić lekarz prowadzący.

Jeśli badanie jest częścią szerszej profilaktyki, warto najpierw ustalić, jaką informację ma wnieść. Gotowy pakiet badań może zawierać kwas moczowy, ale sama obecność parametru w zestawie nie oznacza, że jest on potrzebny każdej osobie. Składy zestawów kierowanych do poszczególnych grup porównują artykuły o pakietach badań dla kobiet i pakietach badań dla mężczyzn.

Badanie kwasu moczowego — jak się przygotować?

Przed badaniem trzeba sprawdzić instrukcję laboratorium i poinformować o przyjmowanych lekach oraz suplementach. MedlinePlus wymienia między innymi kwas acetylosalicylowy i niacynę jako czynniki mogące wpływać na wynik. Leków nie należy odstawiać bez konsultacji z lekarzem³.

Zasady mogą zależeć od rodzaju próbki oraz innych badań wykonywanych podczas tego samego pobrania. Dlatego najlepiej sprawdzić w konkretnym laboratorium lub na skierowaniu, czy przed badaniem trzeba być na czczo, zamiast przyjmować jedną regułę dla wszystkich sytuacji.

Kwas moczowy na NFZ, w programie Moje Zdrowie i prywatnie

Badanie kwasu moczowego może być wykonane w ramach NFZ na zlecenie lekarza POZ, jeśli istnieją wskazania medyczne. Parametr znajduje się w oficjalnym wykazie badań dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej. Decyzję podejmuje lekarz, a nie pacjent na żądanie⁴. Szczegóły opisujemy w poradniku o badaniach na NFZ w POZ.

W aktualnym wykazie programu Moje Zdrowie kwas moczowy nie występuje ani w podstawowym zestawie dla każdej osoby po wypełnieniu ankiety, ani w wykazie badań rozszerzonych. Jest to wniosek z opublikowanych list programu, które obejmują inne oznaczenia, między innymi kreatyninę z eGFR, lipidogram, TSH oraz wybrane próby wątrobowe⁵. Pełny aktualny podział przedstawia artykuł Moje Zdrowie — zakres badań.

Badanie krwi jest również dostępne w ofertach prywatnych laboratoriów. Cena zależy od punktu pobrań i sposobu zakupu, dlatego najlepiej sprawdzić bieżące warunki bezpośrednio w cenniku: Diagnostyka lub ALAB.