FSH i LH: badanie, normy, dzień cyklu

FSH i LH są hormonami przysadki mózgowej, które sterują pracą jajników i jąder. Badanie FSH i LH polega na oznaczeniu ich stężenia we krwi i służy diagnostyce zaburzeń miesiączkowania, niepłodności, nieprawidłowego dojrzewania oraz niedoboru testosteronu. U kobiet wynik zależy od dnia cyklu, a lekarz zawsze ocenia go razem z innymi hormonami, dlatego na podstawie pojedynczego wyniku nie rozpoznaje się choroby ani menopauzy^1,2,8.

Najważniejsze informacje

FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych u kobiet i produkcję nasienia u mężczyzn. LH wyzwala owulację i pobudza wytwarzanie progesteronu, a u mężczyzn testosteronu^1,2.
Lekarz zleca oba hormony przy nieregularnych miesiączkach, niepłodności, podejrzeniu chorób przysadki, jajników lub jąder, nieprawidłowym pokwitaniu u dzieci i podejrzeniu przedwczesnej menopauzy¹.
U kobiet miesiączkujących krew pobiera się zwykle na początku cyklu, około 3.–5. dnia; przy monitorowaniu owulacji około 12.–14. dnia².
Normy zależą od płci, wieku i fazy cyklu, a rozstrzyga zakres referencyjny podany przez laboratorium¹¹.
Menopauzę rozpoznaje się na podstawie wywiadu, gdy miesiączka nie występuje od ponad 12 miesięcy; badania hormonów lekarz zleca wtedy, gdy objawy pojawiają się przed 45. rokiem życia³.
FSH i LH nie ma w wykazie badań lekarza POZ. Bezpłatnie zleca je specjalista w poradni z umową z NFZ, na przykład ginekolog, do którego nie trzeba skierowania. Prywatnie badanie jest dostępne bez skierowania^12,13.

Co to są FSH i LH i za co odpowiadają?

FSH (hormon folikulotropowy, folikulotropina) i LH (hormon luteinizujący, lutropina) są wytwarzane w przysadce mózgowej i razem nazywane gonadotropinami, ponieważ działają na gonady, czyli jajniki i jądra. Ich wydzielanie jest regulowane na zasadzie sprzężenia zwrotnego: hormony płciowe wytwarzane w gonadach hamują lub pobudzają przysadkę, a nad całością czuwa podwzgórze^1,2.

U kobiet FSH odpowiada za rozwój i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz wspomaga wytwarzanie estradiolu i progesteronu. LH stymuluje owulację i pobudza syntezę progesteronu; jego stężenie jest najwyższe w okresie okołoowulacyjnym. Po menopauzie, kiedy czynność jajników wygasa, oba hormony utrzymują się na wysokim poziomie^1,2.

U mężczyzn FSH odpowiada za produkcję nasienia, a LH pobudza syntezę testosteronu w jądrach. Po okresie dojrzewania stężenie FSH jest stałe, a LH zmienia się niewiele, dlatego u mężczyzn nie trzeba dobierać dnia badania^1,2,9.

U dzieci stężenie FSH, poza okresem tuż po urodzeniu, jest małe i zwiększa się dopiero przed pokwitaniem. Z tego powodu oznaczenie FSH i LH pomaga ocenić, czy dojrzewanie zaczyna się za wcześnie albo za późno¹.

Kiedy lekarz zleca badanie FSH i LH?

Badanie FSH i LH zleca się wtedy, gdy objawy wskazują na zaburzenie pracy jajników, jąder lub przysadki, a nie jako badanie profilaktyczne u osoby bez dolegliwości. Oba hormony zwykle oznacza się razem, ponieważ dopiero ich zestawienie pokazuje, czy problem leży w gonadach, czy w przysadce^1,8.

Kto	Sytuacja, w której lekarz zleca FSH i LH
Kobiety	nieregularne miesiączki lub ich brak, diagnostyka niepłodności, podejrzenie chorób jajników, podejrzenie przedwczesnej menopauzy, monitorowanie owulacji
Mężczyźni	diagnostyka niepłodności, mała liczba plemników w nasieniu, choroby jąder, niskie stężenie testosteronu, obniżony popęd
Dzieci i nastolatki	przedwczesne lub opóźnione pokwitanie
Kobiety i mężczyźni	podejrzenie chorób przysadki mózgowej lub hipogonadyzmu

Źródła: ^1,2,9,8.

U kobiet z nieregularnymi miesiączkami FSH i LH należą do pierwszych badań hormonalnych, obok estradiolu, testosteronu i TSH⁶. Przy podejrzeniu zespołu policystycznych jajników lekarz oznacza je razem z androgenami⁵. Pełny zestaw badań u pary starającej się o dziecko opisują artykuły o badaniach przed ciążą i badaniach mężczyzny przed ciążą.

U mężczyzn niedobór testosteronu lub upośledzoną produkcję plemników określa się jako hipogonadyzm; oba hormony pomagają ustalić, czy wynika on z nieprawidłowości samych jąder, czy z niedostatecznego wydzielania hormonów podwzgórza i przysadki^6,9.

W którym dniu cyklu wykonać badanie FSH i LH?

U kobiet miesiączkujących FSH i LH oznacza się zwykle na początku cyklu, około 3.–5. dnia liczonego od pierwszego dnia miesiączki. W tym terminie wykonuje się badanie przy zaburzeniach miesiączkowania, diagnostyce niepłodności i podejrzeniu PCOS^2,5. Wyjątkiem jest monitorowanie owulacji: LH osiąga szczyt w połowie cyklu, dlatego krew pobiera się około 12.–14. dnia 28-dniowego cyklu. W niektórych wskazaniach lekarz wybiera drugą połowę cyklu, około 21. dnia².

Laboratoria i lekarze podają nieco różne przedziały w obrębie pierwszych dni cyklu. Ponieważ wynik interpretuje się w odniesieniu do dnia pobrania, termin najlepiej uzgodnić z lekarzem zlecającym, a na wyniku lub skierowaniu zapisać dzień cyklu².

Samo oznaczenie FSH nie wymaga specjalnego przygotowania; krew pobiera się zwykle z żyły łokciowej¹. Jeżeli z tego samego pobrania wykonywane są inne badania, obowiązują zasady przygotowania do nich. Na stężenie FSH i LH mogą wpływać leki, w tym środki antykoncepcyjne, terapia hormonalna i testosteron, dlatego przed badaniem należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach i nie odstawiać ich samodzielnie^1,11.

FSH i LH — normy

Norma FSH i norma LH zależą od płci, wieku, a u kobiet także od fazy cyklu, a wynik zawsze porównuje się z zakresem referencyjnym wydrukowanym przez laboratorium. Poniższe wartości są orientacyjne. Jednostki mIU/ml i IU/l oznaczają tę samą wartość^1,10,11.

Grupa	FSH (IU/l)	LH (IU/l)
Kobiety przed menopauzą — faza folikularna	1,4–9,6	5–25 (szczyt w połowie cyklu)
Kobiety przed menopauzą — owulacja	2,3–21	5–25 (szczyt w połowie cyklu)
Kobiety po menopauzie	42–188	7,7–58,5
Mężczyźni dorośli	1,5–12,4	1,8–8,6

Zakresy FSH u kobiet podaje Medycyna Praktyczna, pozostałe MedlinePlus; poszczególne laboratoria mogą stosować inne wartości^1,10,11. Na wyniku sprawdź, do której fazy cyklu odnosi się wydrukowany zakres: laboratorium często podaje kilka przedziałów, a właściwy wybiera się według dnia pobrania.

Wysokie i niskie FSH i LH — co może oznaczać wynik?

Podwyższone FSH i LH najczęściej wskazują na problem w gonadach: jajniki lub jądra nie wytwarzają prawidłowych ilości hormonów płciowych, a przysadka wydziela więcej gonadotropin, aby to wyrównać⁸. U kobiet dzieje się tak po menopauzie i w pierwotnej niewydolności jajników¹. Wysokie LH obserwuje się także w zespołach Turnera i Klinefeltera, niewydolności jajników, zespole policystycznych jajników i gruczolaku przysadki². U kobiety miesiączkującej wzrost LH w połowie cyklu jest zjawiskiem prawidłowym; o nieprawidłowej pracy jajników może świadczyć dopiero wysokie LH utrzymujące się przez cały cykl⁹.

Obniżone FSH i LH częściej wskazują na problem z przysadką lub podwzgórzem, które nie wytwarzają dostatecznej ilości hormonów⁸. Niskie LH może wiązać się z uszkodzeniem podwzgórza lub przysadki, a także z anoreksją i bulimią². U kobiet niskie FSH i LH z brakiem miesiączki bywają też związane z intensywnym wysiłkiem, niedożywieniem lub bardzo niską masą ciała⁹.

Sam wynik nie rozstrzyga o rozpoznaniu. Lekarz ocenia go z uwzględnieniem płci, wieku, objawów, wywiadu i pozostałych hormonów, a u kobiet dnia cyklu, w którym pobrano krew^8,2.

Stosunek LH/FSH a rozpoznanie PCOS

Stosunek LH do FSH, czasem podawany na wynikach lub obliczany samodzielnie, nie należy do kryteriów rozpoznania zespołu policystycznych jajników. Rozpoznanie PCOS opiera się na kryteriach rotterdamskich: wymaga spełnienia dwóch z trzech warunków, którymi są objawy nadmiaru androgenów, brak lub rzadka owulacja oraz policystyczny obraz jajników w USG⁵.

Na ten stosunek wpływa też dzień cyklu, ponieważ LH rośnie w okresie okołoowulacyjnym². Wynik pobrany poza początkiem cyklu daje inny stosunek niż wynik z 3.–5. dnia. Zanim lekarz rozpozna PCOS, wyklucza również inne zaburzenia hormonalne, między innymi choroby tarczycy, hiperprolaktynemię, zespół Cushinga i wrodzony przerost nadnerczy⁵.

FSH a menopauza — czego nie rozstrzyga pojedynczy wynik

Menopauzę rozpoznaje się na podstawie wywiadu, a nie stężenia FSH: lekarz stwierdza ją, gdy ostatnia miesiączka wystąpiła ponad 12 miesięcy wcześniej i nie wynika z choroby, ciąży ani innych zaburzeń³. Menopauza występuje zwykle między 45. a 55. rokiem życia, a średni wiek ostatniej miesiączki w Polsce to około 50–51 lat. Badania stężenia hormonów we krwi lekarz zleca wtedy, gdy objawy menopauzy pojawiają się przed 45. rokiem życia, aby potwierdzić rozpoznanie³.

Tak samo ujmuje to brytyjska wytyczna NICE NG23: u zdrowych osób po 45. roku życia perimenopauzę i menopauzę rozpoznaje się na podstawie objawów, bez badań laboratoryjnych. Oznaczenie FSH rozważa się tylko u osób w wieku 40–45 lat z objawami i zmianą cyklu oraz przed 40. rokiem życia przy podejrzeniu menopauzy. FSH nie służy do rozpoznania menopauzy u osób stosujących złożoną antykoncepcję hormonalną lub progestagen w dużej dawce, ponieważ leki te zmieniają jego stężenie⁷. Po 45. roku życia wysokie FSH jest naturalnym objawem perimenopauzy i menopauzy⁸.

Inaczej jest przed 40. rokiem życia. Wygaśnięcie czynności jajników w tym wieku jest stanem nieprawidłowym, nazywanym przedwczesną niewydolnością jajników (POI). Do rozpoznania konieczne jest dwukrotne oznaczenie FSH w odstępie 4–6 tygodni; o POI mówi się, gdy stężenie przekracza 25 IU/l⁴. Jedno badanie krwi nie wystarcza do rozpoznania⁷. Ginekolog łączy wynik z wywiadem, badaniem ginekologicznym i USG przezpochwowym, a oprócz FSH może zlecić AMH⁴.

Domowe testy FSH z moczu wykrywają tylko podwyższone stężenie hormonu i nie nadają się do oceny, czy można zajść w ciążę⁸. Podobnie pojedyncze FSH w pakiecie badań dla kobiet ma ograniczoną wartość bez informacji o dniu cyklu, wieku i stosowanej antykoncepcji.

FSH i LH na NFZ i prywatnie

FSH i LH nie ma w wykazie badań, które lekarz POZ może zlecić bezpłatnie w swojej przychodni. Z hormonów wykaz obejmuje TSH, FT3 i FT4. O skierowaniu na badania w POZ decydują wskazania medyczne¹². Lekarz rodzinny może natomiast ocenić objawy, zlecić dostępne u siebie badania i skierować do poradni specjalistycznej. Zasady opisuje poradnik o badaniach na NFZ w POZ.

W ramach NFZ FSH i LH zleca specjalista prowadzący diagnostykę, na przykład ginekolog lub endokrynolog. Jeżeli pacjent leczony w poradni specjalistycznej potrzebuje dodatkowych badań, skierowanie wystawia ta poradnia. Do ginekologa i położnika nie jest potrzebne skierowanie, do endokrynologa wystawia je lekarz POZ¹³.

Prywatnie oba hormony są dostępne bez skierowania, jako pojedyncze oznaczenia albo składnik pakietów hormonalnych. Przy zakupie sprawdź, czy oferta obejmuje oba hormony i w którym dniu cyklu laboratorium zaleca pobranie. Aktualne warunki oznaczenia FSH: sprawdź w cenniku Diagnostyki, sprawdź w cenniku ALAB lub sprawdź w cenniku Synevo.

Co dalej

Z wynikiem FSH i LH należy wrócić do lekarza, który zlecił badanie, albo umówić się do ginekologa lub endokrynologa. Na wizytę warto zabrać:

wynik z zaznaczonym dniem cyklu, w którym pobrano krew;
listę przyjmowanych leków, w tym antykoncepcji i preparatów hormonalnych;
wcześniejsze wyniki hormonów, jeżeli były wykonywane;
informacje o cyklu: regularność, długość, data ostatniej miesiączki.

Lekarz zdecyduje, czy potrzebne są inne oznaczenia, na przykład estradiol, progesteron, prolaktyna lub AMH, badanie USG albo powtórzenie FSH w kolejnym cyklu^4,8.