Kalcytonina: co to za badanie, normy i co oznacza wynik

Kalcytonina jest hormonem wytwarzanym przez komórki C tarczycy. Oznaczenie jej stężenia we krwi służy przede wszystkim jako marker raka rdzeniastego tarczycy: lekarz zleca je przy podejrzeniu tego nowotworu, u członków rodzin z dziedziczną postacią choroby i w kontroli po leczeniu. Oznaczenie kalcytoniny nie jest badaniem przesiewowym dla zdrowych osób, a jego wynik lekarz ocenia razem z USG tarczycy i pozostałymi badaniami^1,3.

Najważniejsze informacje

• Kalcytoninę wytwarzają komórki C (okołopęcherzykowe) tarczycy. Hormon uczestniczy w regulacji stężenia wapnia we krwi¹.
• Badanie jest czułym markerem raka rdzeniastego, rzadkiego nowotworu wywodzącego się z komórek C¹.
• Polskie rekomendacje nie zalecają oznaczania kalcytoniny przy każdym guzku tarczycy, tylko w określonych sytuacjach².
• Orientacyjna górna granica normy to 25 pg/ml u mężczyzn i 20 pg/ml u kobiet, ale rozstrzyga zakres podany przez laboratorium⁵.
• Lekko podwyższony wynik mogą dać m.in. choroby nerek, palenie papierosów i leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego⁵.
• Kalcytoniny nie ma w wykazie badań, które może zlecić lekarz POZ. Na NFZ zleca ją zwykle endokrynolog w poradni specjalistycznej^7,8.

Kalcytonina — co to za hormon

Kalcytonina jest hormonem wydzielanym przez nieliczne komórki okołopęcherzykowe tarczycy, nazywane komórkami C. To inne komórki niż pęcherzykowe, które stanowią większość gruczołu i wytwarzają tyroksynę (T4) oraz trójjodotyroninę (T3). Kalcytonina uczestniczy w regulacji stężenia wapnia we krwi¹ oraz w kontroli rozpadu i odbudowy tkanki kostnej⁵.

W praktyce badanie kalcytoniny nie służy do oceny czynności tarczycy. Do tego wykorzystuje się TSH, a przy nieprawidłowym wyniku FT4 i FT3. Znaczenie kliniczne kalcytoniny wynika z tego, że z komórek C może się rozwinąć rak rdzeniasty tarczycy, rzadszy od nowotworów wywodzących się z komórek pęcherzykowych¹.

Kalcytonina — co to za badanie i kiedy się je wykonuje

Badanie kalcytoniny polega na oznaczeniu jej stężenia w próbce krwi żylnej. Lekarz zleca je wtedy, gdy podejrzewa raka rdzeniastego tarczycy, ponieważ kalcytonina jest czułym markerem obecności tego nowotworu¹. Należy więc do grupy markerów nowotworowych, ale jej zastosowanie jest wąsko określone.

Guzek tarczycy i przygotowanie do operacji

Według polskich rekomendacji oznaczenie kalcytoniny jest przydatne przy klinicznym podejrzeniu raka rdzeniastego oraz w celu wykluczenia tego nowotworu przed planowaną operacją tarczycy². Według rekomendacji badanie jest niezbędne, jeśli spełnione jest co najmniej jedno z kryteriów:

• dodatni wywiad rodzinny,
• wole guzkowe u osoby z guzem chromochłonnym nadnercza,
• uporczywa, niewyjaśniona biegunka,
• podejrzenie raka rdzeniastego w badaniu cytologicznym materiału z biopsji,
• podejrzenie nowotworu pęcherzykowego w badaniu cytologicznym.

O tym, czy któreś kryterium dotyczy konkretnego pacjenta, decyduje lekarz na podstawie USG, biopsji i wywiadu.

Rodzinny rak rdzeniasty i mutacja RET

Około 25% przypadków raka rdzeniastego to nowotwory dziedziczne¹. Dziedziczna postać wiąże się z zespołem mnogich nowotworów gruczołów wydzielania wewnętrznego typu 2 (MEN 2), który wywołują zmiany w genie RET⁴. Gdy u chorego potwierdzi się mutację, badania genetyczne wykonuje się także u członków jego rodziny¹. Dodatni wynik badania DNA daje podstawę do badań przesiewowych w rodzinie, a podstawowe stężenie kalcytoniny oznacza się u wszystkich jej członków równolegle z badaniem DNA².

To jedyna sytuacja, w której kalcytonina pełni rolę badania przesiewowego: dotyczy osób z udokumentowanym ryzykiem rodzinnym, a nie ogółu zdrowych dorosłych. Częstotliwość kolejnych oznaczeń u nosicieli mutacji ustala ośrodek prowadzący.

Kontrola po leczeniu raka rdzeniastego

U osób po operacji z powodu raka rdzeniastego stężenie kalcytoniny służy do oceny skuteczności leczenia i monitorowania remisji¹. Badanie pomaga też sprawdzić, czy choroba nie powróciła po zakończeniu leczenia⁴. W tej sytuacji największe znaczenie ma porównanie kolejnych wyników w czasie, a nie jedna wartość.

Czy kalcytoninę bada się profilaktycznie u zdrowych osób

Nie. Oznaczanie kalcytoniny nie jest badaniem profilaktycznym ani elementem przeglądu tarczycy u osób bez objawów. Narodowy Portal Onkologiczny wskazuje, że kalcytoninę oznacza się jedynie przy podejrzeniu raka rdzeniastego tarczycy³. Ponieważ choroba jest rzadka, badania nie wykorzystuje się do jej wykrywania u osób bez dolegliwości⁴.

Również u osób z guzkami tarczycy polskie rekomendacje nie zalecają oznaczania kalcytoniny w każdym przypadku wola guzkowego². Autorzy przedstawiają to jako kompromis. Europejskie Towarzystwo Tarczycowe (ETA) zaleca oznaczanie kalcytoniny przy każdym wolu guzkowym, a Amerykańskie Towarzystwo Tarczycowe (ATA) uznaje przydatność takiego postępowania za nieudowodnioną². W Polsce decyzja zależy więc od obrazu guzka, wyniku biopsji, wywiadu rodzinnego i planowanego leczenia.

Kalcytonina — normy

Wynik kalcytoniny porównuje się z zakresem referencyjnym podanym na wydruku z laboratorium. Normy zależą od płci: u mężczyzn górna granica jest wyższa niż u kobiet⁵. Przykładowe wartości podaje MedlinePlus:

Grupa	Orientacyjna norma kalcytoniny
Mężczyźni	poniżej 25 pg/ml
Kobiety	poniżej 20 pg/ml

Źródło: ⁵. Zakresy mogą się różnić między laboratoriami, które stosują różne metody pomiaru⁵.

Wyniki podaje się zwykle w pg/ml albo w ng/l. Jednostki te są równoważne: 1 pg/ml to 1 ng/l. Polskie rekomendacje posługują się jednostką ng/l.

Niska kalcytonina, np. 2 pg/ml — co oznacza wynik

Wynik rzędu 2 pg/ml (lub 2 ng/l) jest niski i niższy od górnych granic zakresów podanych w tabeli. Wartość w granicach normy laboratorium zwykle nie wymaga żadnych działań. Nie wiadomo też, by niskie stężenie kalcytoniny powodowało problemy zdrowotne⁴. Nie ma więc potrzeby „podnoszenia” kalcytoniny ani powtarzania badania tylko z powodu niskiej wartości.

Interpretację zawsze odnosi się do zakresu referencyjnego konkretnego laboratorium. Znaczenie ma też powód, dla którego zlecono badanie. Prawidłowy wynik zmniejsza prawdopodobieństwo raka rdzeniastego, ale go nie wyklucza⁴. Jeśli badanie wykonano z powodu guzka tarczycy, o dalszej diagnostyce decyduje lekarz na podstawie USG i biopsji, a nie samej kalcytoniny.

Podwyższona kalcytonina — przyczyny i czego wynik nie rozstrzyga

Podwyższona kalcytonina nie oznacza automatycznie nowotworu. Stężenie tego hormonu może być wyższe niż zwykle także z przyczyn niezwiązanych z tarczycą^5,4:

• choroby nerek,
• palenie papierosów,
• większa masa ciała,
• przyjmowanie leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego,
• ciąża,
• niektóre inne leki, a także część nowotworów spoza tarczycy.

Przy podwyższonym wyniku lekarz może sprawdzić m.in. kreatyninę i eGFR oraz zapytać o przyjmowane leki. Nie odstawiaj leków samodzielnie przed powtórzeniem badania. O ewentualnej zmianie decyduje lekarz prowadzący.

Polskie rekomendacje zwracają uwagę, że przy stężeniach kalcytoniny w przedziale 10–100 ng/l trzeba brać pod uwagę ryzyko wyniku fałszywie dodatniego w kierunku raka rdzeniastego². Wyższe stężenia mają większą wartość diagnostyczną, ale i wtedy konieczne jest różnicowanie z rzadkimi nowotworami neuroendokrynnymi wydzielającymi kalcytoninę, na przykład w płucach². W przypadkach wątpliwych endokrynolog może zlecić test stymulacji kalcytoniny².

Sam wynik kalcytoniny nie stanowi rozpoznania. Stawiając diagnozę, lekarz uwzględnia wywiad, USG, wynik biopsji i inne badania⁴. Podwyższony wynik jest powodem do konsultacji z endokrynologiem, a nie do wyciągania wniosków na własną rękę.

Czy na badanie kalcytoniny trzeba być na czczo

Do oznaczenia kalcytoniny zwykle nie jest potrzebne szczególne przygotowanie⁵. Czasem lekarz zaleca jednak zgłoszenie się na czczo, po kilku godzinach bez jedzenia⁴. Dlatego przed pobraniem warto sprawdzić instrukcję laboratorium, zwłaszcza gdy z tej samej próbki wykonuje się inne badania.

Przed badaniem poinformuj lekarza o przyjmowanych lekach, w tym o lekach zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego, ponieważ mogą one podwyższać wynik⁵. Termin wydania wyniku zależy od laboratorium i jest podawany przy rejestracji.

Kalcytonina a prokalcytonina

Kalcytonina i prokalcytonina to dwa różne badania. Kalcytonina jest markerem raka rdzeniastego tarczycy. Prokalcytoninę oznacza się w zupełnie innej sytuacji: pomaga lekarzowi rozpoznać sepsę wywołaną zakażeniem bakteryjnym⁶. Nazwy są podobne, ale badania mają inne wskazania, inne jednostki i nie zastępują się nawzajem. Prokalcytoninę często oznacza się skrótem PCT. W morfologii ten sam skrót oznacza płytkokryt.

Badanie kalcytoniny na NFZ i prywatnie

Kalcytoniny nie ma w wykazie badań, które może zlecić lekarz POZ. Z badań tarczycy wykaz obejmuje TSH, FT3 i FT4⁷. Zasady badań u lekarza rodzinnego opisuje poradnik o badaniach na NFZ w POZ.

Bezpłatnie kalcytoninę zleca zwykle lekarz specjalista, najczęściej endokrynolog w poradni specjalistycznej, do której kieruje lekarz rodzinny. Specjalista może wystawić skierowanie na badania potrzebne w diagnostyce⁸. Badania laboratoryjne wykorzystywane w diagnostyce raka tarczycy, w tym kalcytonina, znajdują się w koszyku świadczeń gwarantowanych³.

Prywatnie badanie kalcytoniny jest dostępne w laboratoriach bez skierowania. Wynik badania wykonanego na własną rękę i tak wymaga interpretacji lekarza, najlepiej razem z USG tarczycy i pozostałymi wynikami.

Co dalej

• Jeśli badanie zlecono bez szczególnych wskazań, a wynik mieści się w normie laboratorium, zwykle nie trzeba nic więcej robić. Zachowaj go w dokumentacji medycznej.
• Przy wyniku powyżej zakresu referencyjnego umów wizytę u endokrynologa i zabierz wyniki USG tarczycy, biopsji (jeśli była) oraz listę przyjmowanych leków.
• Jeśli w rodzinie rozpoznano raka rdzeniastego tarczycy lub zespół MEN 2, porozmawiaj z lekarzem o poradnictwie genetycznym i badaniu w kierunku mutacji RET.