FT3 i FT4 — co mierzą wolne hormony tarczycy i kiedy bada się je razem z TSH

FT3 i FT4 to wolne frakcje dwóch hormonów tarczycy: trójjodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4). Laboratorium oznacza właśnie frakcje wolne, ponieważ są to formy aktywne, a hormony całkowite w ponad 99% pozostają związane z białkami krwi i nie działają na tkanki. Wynik FT3 i FT4 zawsze ocenia się razem z TSH, bo dopiero zestaw tych oznaczeń pokazuje, czy tarczyca pracuje prawidłowo i skąd bierze się ewentualne odchylenie¹.

Najważniejsze informacje

• FT4 to wolna tyroksyna, FT3 to wolna trójjodotyronina. Oznaczenie FT4 uznaje się za dokładniejsze od oznaczenia T4 całkowitego, dlatego wykonuje się je częściej⁷.
• Badaniem pierwszego wyboru jest TSH. FT4 oznacza się, gdy TSH jest nieprawidłowe; FT3 pomaga potwierdzić lub wykluczyć nadczynność^2,3.
• Inne wskazania to monitorowanie leczenia chorób tarczycy, ciąża i podejrzenie zaburzeń przysadki^1,7.
• Na pobranie nie trzeba być na czczo, ale krew warto oddać rano, a przy powtarzaniu badań o tej samej porze^3,6.
• TSH, FT3 i FT4 są w wykazie badań, które bezpłatnie zleca lekarz POZ przy wskazaniach medycznych. Program Moje Zdrowie obejmuje TSH, ale nie FT3 ani FT4^10,11.

Co mierzy badanie FT3 i FT4 i czym różni się od T3 i T4 całkowitych

Badanie FT4 mierzy stężenie wolnej tyroksyny, a FT3 wolnej trójjodotyroniny we krwi. Większość hormonów tarczycy krąży związana z białkami i w tej postaci nie wchodzi do tkanek; działa jedynie niewielka frakcja wolna. Oznaczenia całkowite (TT3, TT4) sumują obie pule, dlatego mówią więcej o ilości białek wiążących niż o tym, ile hormonu naprawdę działa^1,7.

Nazwa na wyniku	Inne określenia	Co obejmuje oznaczenie
FT4	wolna tyroksyna, fT4	tylko niezwiązana, aktywna tyroksyna
FT3	wolna trójjodotyronina, fT3	tylko niezwiązana, aktywna trójjodotyronina
T4 całkowita	TT4	tyroksyna wolna i związana z białkami łącznie
T3 całkowita	TT3	trójjodotyronina wolna i związana z białkami łącznie

Samo FT4 nie wystarcza do rozpoznania choroby tarczycy, dlatego wykonuje się je razem z TSH, hormonem przysadki, który pobudza tarczycę do pracy⁷. Gdy hormonów tarczycy jest za mało, przysadka zwiększa wydzielanie TSH, a gdy jest ich za dużo, ogranicza je; więcej o tej zależności w artykule o TSH.

Kiedy lekarz zleca FT4 i FT3 po badaniu TSH

Najczęstszym wskazaniem do oznaczenia FT4 jest nieprawidłowy wynik TSH. Wstępne badanie czynności tarczycy, czyli TSH, może zlecić lekarz rodzinny. Jeżeli wynik przekracza górną granicę normy, konieczny jest pomiar FT4². Przy obniżonym TSH lekarz zleca dodatkowo FT4, FT3 albo oba te hormony, żeby sprawdzić, czy tarczyca rzeczywiście produkuje za dużo hormonów³. FT3 przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy TSH i FT4 dają wynik niejednoznaczny, a trzeba potwierdzić lub wykluczyć nadczynność⁸.

Drugą grupą wskazań jest kontrola leczenia: lekami przeciwtarczycowymi w nadczynności, lewotyroksyną w niedoczynności oraz leczenia raka tarczycy¹. W wyrównanej niedoczynności podstawą kontroli pozostaje TSH, początkowo oznaczane częściej, po ustabilizowaniu leczenia rzadziej²; o tym, czy poszerzyć kontrolę o FT4, decyduje lekarz prowadzący.

Trzecia sytuacja to podejrzenie zaburzeń przysadki. Nieprawidłowe FT4 zwykle wynika z choroby samej tarczycy, ale bywa też sygnałem, że przysadka wytwarza za dużo albo za mało TSH⁷. Wśród przyczyn nadmiaru hormonów tarczycy wymienia się między innymi gruczolak przysadki wydzielający TSH, a wśród przyczyn niedoboru niedoczynność przysadki¹. W takich przypadkach TSH może wyglądać prawidłowo, a dopiero FT4 ujawnia zaburzenie.

FT4 w ciąży i przed ciążą

Przed ciążą badaniem pierwszego wyboru jest TSH, a FT4 oznacza się w razie potrzeby. Polskie towarzystwa naukowe zalecają rutynowe oznaczenie TSH u wszystkich kobiet planujących ciążę i podczas pierwszej wizyty położniczej⁴. Ciężarna, która zauważy objawy sugerujące niedoczynność, zgłasza się do ginekologa lub lekarza rodzinnego, a ten po badaniu decyduje o oznaczeniu TSH i ewentualnie FT4⁴.

Znaczenie FT4 w ciąży wynika z fizjologii: płód zaczyna produkować własne hormony tarczycy dopiero od 10.–12. tygodnia, więc w pierwszym trymestrze rozwój dziecka, zwłaszcza układu nerwowego, zależy od tyroksyny matki⁵. U kobiet leczonych z powodu niedoczynności oznaczenia TSH i ewentualnie FT4 w ciąży oraz po porodzie mogą być potrzebne co 4–6 tygodni, a dawkę leku ustala lekarz⁴. Jak badania tarczycy wpisują się w bilans przed ciążą, opisujemy w poradniku o badaniach przed ciążą.

Jak czytać zestaw wyników TSH, FT4 i FT3

Układ TSH, FT4 i FT3 pozwala rozróżnić, czy problem leży w tarczycy, czy poza nią, ale rozpoznanie stawia lekarz. Tabela zestawia typowe układy wyników według źródeł medycznych. Służy do orientacji, a nie do samodzielnej diagnozy: te same wartości mogą mieć inne znaczenie w ciąży, w trakcie leczenia i w czasie ciężkiej choroby.

TSH	FT4	FT3	Co może oznaczać taki układ
podwyższone	obniżone	—	jawna pierwotna niedoczynność tarczycy2
podwyższone	prawidłowe	—	subkliniczna (utajona) niedoczynność tarczycy4
obniżone	podwyższone	podwyższone lub prawidłowe	nadczynność tarczycy; rozpoznaje się ją, gdy obniżonemu TSH towarzyszy podwyższone FT4, FT3 albo oba te hormony3
obniżone	prawidłowe	—	wynik niejednoznaczny; lekarz może zlecić jeszcze FT3, żeby potwierdzić lub wykluczyć nadczynność8
obniżone lub prawidłowe	obniżone	—	możliwa przyczyna przysadkowa, czyli wtórna niedoczynność tarczycy8,2
prawidłowe lub podwyższone	podwyższone	—	rzadka sytuacja; możliwa przyczyna przysadkowa nadmiaru hormonów8

Samo prawidłowe FT3 nie wyklucza choroby tarczycy. Jeżeli jednak TSH i FT4 również mieszczą się w normie, choroba tarczycy jest mało prawdopodobna⁸. I na odwrót: pojedyncze odchylenie FT4 nie zawsze wymaga leczenia, bo na jego stężenie wpływają także ciężka choroba i niektóre leki⁷.

Normy FT3 i FT4

Wynik FT3 i FT4 należy odnieść do zakresu referencyjnego podanego przez laboratorium. Medycyna Praktyczna podaje przykładowo dla FT4 11,8–24,6 pmol/l, a dla FT3 4,0–7,8 pmol/l¹. Zakresy zależą od metody oznaczenia, dlatego poszczególne laboratoria drukują na wyniku inne wartości, a niektóre podają wynik w ng/dl lub pg/ml zamiast w pmol/l. Przy porównywaniu wyników z różnych miejsc trzeba sprawdzić jednostkę i zakres z konkretnego wydruku.

Sama norma nie rozstrzyga o stanie tarczycy. FT4 mieszczące się w normie przy podwyższonym TSH to inny obraz niż ten sam wynik przy TSH prawidłowym, dlatego wartości z tabeli czyta się zawsze w zestawie¹.

Czy na badanie TSH, FT3 i FT4 trzeba być na czczo i o której godzinie je wykonać

Na badanie TSH, FT3 i FT4 nie trzeba być na czczo³; oznaczenia T4 i T3 w większości przypadków nie wymagają też innego przygotowania^7,8. Do oznaczenia wystarcza niewielka ilość krwi i nie ma przeciwwskazań do wykonania badania¹.

Ważniejsza niż bycie na czczo jest pora pobrania. Wydzielanie TSH jest pulsacyjne, a jego wzrost zaczyna się zwykle około godziny 21:00, dlatego badanie zaleca się wykonywać w godzinach porannych, a przy badaniach powtarzanych o tej samej porze⁶. Skoro FT4 i FT3 ocenia się razem z TSH, cały zestaw najlepiej pobrać rano, w jednym laboratorium.

Jeżeli hormony tarczycy są częścią większego pakietu, w którym jest na przykład glukoza lub lipidogram, obowiązują wymagania najbardziej rygorystycznego badania na zleceniu i wtedy trzeba przyjść na czczo⁷. Szczegółowe zasady: badanie krwi na czczo.

Co może zafałszować wynik FT4 i FT3

Największe znaczenie praktyczne mają suplementy z biotyną i pora przyjęcia lewotyroksyny. Biotyna, składnik popularnych preparatów reklamowanych na wypadanie i łamliwość włosów oraz paznokci, może zakłócać testy immunochemiczne, którymi oznacza się hormony. To, czy do zakłócenia dojdzie, zależy od konstrukcji testu, dawki, stężenia biotyny w próbce, a przede wszystkim od czasu między ostatnią dawką a pobraniem krwi⁹. Przyjmowanie biotyny trzeba zgłosić przy zlecaniu badania i w punkcie pobrań; jak postępować z innymi preparatami, piszemy w tekście o lekach i suplementach przed badaniem.

Osoby leczone lewotyroksyną często pytają, czy wziąć tabletkę przed pobraniem. Przyjęcie leku przed badaniem nie wpływa na stężenie TSH, ale ma znaczenie dla oznaczenia FT4⁶. Dlatego przy kontroli FT4 warto zapytać lekarza prowadzącego, czy tabletkę przyjąć dopiero po pobraniu, i za każdym razem postępować tak samo, żeby wyniki dało się porównać.

Na stężenie T4 wpływają również ciężka choroba oraz niektóre leki, między innymi tabletki antykoncepcyjne i steroidy⁷. Leków przyjmowanych przewlekle nie odstawia się samodzielnie przed badaniem; lekarz powinien wiedzieć, co pacjent przyjmuje, i uwzględnić to przy interpretacji wyniku⁷.

FT3 i FT4 na NFZ, w programie Moje Zdrowie i prywatnie

Lekarz POZ może bezpłatnie zlecić TSH, FT3 i FT4, jeżeli są wskazania medyczne. Wszystkie trzy oznaczenia figurują w wykazie badań dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej. O skierowaniu decyduje lekarz na podstawie wskazań, a nie na żądanie pacjenta; badania wykonuje laboratorium, z którym przychodnia ma umowę¹⁰. W praktyce badania zleca się zwykle w dwóch krokach: najpierw TSH, a FT4 lub FT3 dopiero po nieprawidłowym wyniku albo przy objawach. Jak wygląda ta ścieżka od strony pacjenta, wyjaśnia poradnik o badaniach na NFZ w POZ.

Program Moje Zdrowie, bezpłatny bilans dla osób od 20. roku życia realizowany w POZ, obejmuje w zakresie podstawowym TSH, natomiast FT3 i FT4 nie ma ani w zakresie podstawowym, ani w rozszerzonym¹¹. Nieprawidłowe TSH z bilansu jest jednak wskazaniem, przy którym lekarz POZ może zlecić FT4 poza programem. Pełna lista oznaczeń bilansu: zakres badań programu Moje Zdrowie.

Prywatnie FT3 i FT4 są dostępne bez skierowania, jako pojedyncze oznaczenia albo w pakietach tarczycowych razem z TSH i przeciwciałami. Warunki oznaczenia FT4 można sprawdzić w cennikach laboratoriów: Diagnostyka, ALAB, Synevo. Osobie bez objawów, z prawidłowym TSH, dokupienie FT3 i FT4 na własną rękę rzadko coś wnosi: przy takim wyniku TSH i prawidłowym FT4 choroba tarczycy jest mało prawdopodobna⁸.

Co dalej

Z wynikiem FT4 lub FT3 poza normą należy zgłosić się do lekarza z kompletem oznaczeń, w tym TSH, oraz listą przyjmowanych leków i suplementów. Lekarz oceni, czy potrzebne są dalsze badania, na przykład przeciwciała przeciwtarczycowe lub USG tarczycy, i czy wynik należy powtórzyć o tej samej porze dnia. O samym TSH i jego interpretacji piszemy w osobnym artykule, a o przygotowaniu do pobrania w poradniku badanie krwi na czczo.