Badanie testosteronu: przygotowanie i interpretacja wyniku

Badanie testosteronu mierzy stężenie tego hormonu we krwi. Próbkę zwykle pobiera się rano, gdy poziom jest najwyższy. Jeżeli u mężczyzny badanie służy rozpoznaniu hipogonadyzmu, pojedynczy niski wynik nie wystarcza: potrzebne są zgodne objawy oraz potwierdzenie wyniku w kolejnym porannym oznaczeniu na czczo^1,2.

Najważniejsze informacje

• Testosteron występuje u kobiet i mężczyzn, choć w różnych stężeniach. Badanie może być potrzebne obu płciom¹.
• Najczęściej oznacza się testosteron całkowity, obejmujący frakcję związaną z białkami i wolną. Testosteron wolny jest odrębnym, rzadziej wykonywanym badaniem¹.
• Próbkę zwykle pobiera się rano między 7:00 a 10:00, gdy stężenie jest zazwyczaj najwyższe¹. W diagnostyce hipogonadyzmu u mężczyzn Endocrine Society zaleca poranne badanie na czczo i potwierdzenie niskiego wyniku kolejnym oznaczeniem².
• Sam wynik nie rozpoznaje choroby. Trzeba uwzględnić wiek, objawy, rodzaj oznaczenia, inne wyniki i choroby współistniejące¹.
• Testosteron nie figuruje w opublikowanym wykazie badań biochemicznych i immunochemicznych zlecanych w POZ ani w podstawowym lub rozszerzonym zakresie programu Moje Zdrowie^3,4.

Badanie poziomu testosteronu — co mierzy?

Badanie poziomu testosteronu określa ilość hormonu w próbce krwi. Testosteron bywa nazywany męskim hormonem płciowym, ale występuje u obu płci. Uczestniczy między innymi w regulacji libido oraz we wzroście mięśni i kości, a u mężczyzn także w wytwarzaniu plemników i nowych krwinek czerwonych¹.

Na zleceniu lub w ofercie laboratorium mogą pojawić się różne oznaczenia:

• testosteron całkowity obejmuje hormon związany z białkami i frakcję wolną; to najczęściej wykonywany test;
• testosteron wolny mierzy tylko hormon niezwiązany; jest wykonywany rzadziej i może uzupełniać diagnostykę w wybranych sytuacjach;
• testosteron biodostępny obejmuje frakcję wolną oraz część hormonu związaną z białkami innymi niż SHBG.

Nie należy porównywać wartości z różnych rodzajów testu tak, jakby oznaczały to samo. Jeśli zlecenie nie precyzuje rodzaju oznaczenia, warto wyjaśnić to przed pobraniem.

Kiedy wykonuje się badanie testosteronu?

Badanie wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy objawy lub wcześniejsze wyniki wskazują na możliwe zaburzenie stężenia testosteronu. Endocrine Society nie zaleca rutynowego badania przesiewowego mężczyzn z populacji ogólnej².

U dorosłego mężczyzny powodem do diagnostyki mogą być między innymi:

• obniżone libido;
• zaburzenia erekcji;
• trudności z płodnością;
• zmniejszenie masy mięśniowej;
• niedokrwistość lub zmniejszenie masy kostnej bez ustalonej przyczyny.

U kobiety badanie wykorzystuje się częściej przy objawach możliwego nadmiaru androgenów, takich jak nietypowy wzrost owłosienia na twarzy lub ciele, przerzedzenie włosów na głowie, nieregularne miesiączki, trądzik albo problemy z płodnością¹.

Zakres badań dobiera lekarz do objawów i sytuacji danej osoby. W diagnostyce płodności testosteron jest tylko jednym z możliwych parametrów; szerzej opisujemy to w artykule o badaniach mężczyzny przed ciążą.

Badanie testosteronu — jak się przygotować?

Próbkę krwi zwykle pobiera się rano między 7:00 a 10:00, ponieważ w tych godzinach stężenie testosteronu jest zazwyczaj najwyższe¹.

Przed pobraniem:

1. sprawdź instrukcję laboratorium i zlecenie;
2. zgłoś wszystkie leki, suplementy i stosowane hormony;
3. nie odstawiaj samodzielnie żadnego leku;
4. jeśli badanie ma potwierdzić podejrzenie hipogonadyzmu u mężczyzny, zaplanuj poranne pobranie na czczo zgodnie z zaleceniem lekarza.

MedlinePlus zaznacza, że konieczność pozostania na czczo zależy od sytuacji. Bardziej rygorystyczne zalecenie Endocrine Society — poranny pomiar na czczo i jego powtórzenie — dotyczy potwierdzania rozpoznania hipogonadyzmu u mężczyzn, a nie automatycznie każdego oznaczenia testosteronu^1,2.

Jeśli wraz z testosteronem wykonywane są inne badania, przygotowanie trzeba dostosować do całego zleconego zestawu. Pomocne są ogólne zasady opisane w poradniku badanie krwi na czczo.

Jak interpretować wynik i normę testosteronu?

Wynik testosteronu porównuje się z zakresem referencyjnym podanym na wyniku laboratoryjnym, właściwym dla płci, wieku i rodzaju oznaczenia. Nie ma jednej internetowej tabeli, którą można bezpiecznie zastosować do każdego wyniku.

Przy interpretacji trzeba ustalić:

• czy oznaczono testosteron całkowity, wolny czy biodostępny;
• o której godzinie pobrano krew, a przy diagnostyce hipogonadyzmu u mężczyzny — czy badanie wykonano na czczo;
• jakie objawy były powodem badania;
• czy stosowane leki, suplementy lub hormony mogą mieć znaczenie;
• czy dostępne są wcześniejsze wyniki i inne badania hormonalne.

MedlinePlus podkreśla, że samo badanie testosteronu nie rozpoznaje żadnej choroby. Znaczenie wyniku zależy między innymi od wieku, objawów, rodzaju testu, innych wyników i chorób współistniejących¹.

Niski testosteron u mężczyzny — dlaczego wynik się powtarza?

Niski testosteron u mężczyzny wymaga potwierdzenia, ponieważ rozpoznanie hipogonadyzmu opiera się na dwóch elementach: zgodnych objawach oraz jednoznacznie i stale obniżonym stężeniu hormonu. Endocrine Society zaleca powtórzyć pomiar testosteronu całkowitego rano i na czczo².

Pierwszy wynik poniżej zakresu nie oznacza więc automatycznie niedoboru wymagającego leczenia. Kolejne pobranie pomaga sprawdzić, czy odchylenie się utrzymuje w porównywalnych warunkach. Dopiero łączna ocena objawów i potwierdzonych wyników jest podstawą dalszej diagnostyki.

Wytyczne nie zalecają też rutynowego badania przesiewowego mężczyzn z populacji ogólnej². Zestawienia laboratoryjne i ich ograniczenia omawia artykuł pakiet badań dla mężczyzn.

Podwyższony testosteron — co dalej?

Podwyższony wynik również nie wskazuje samodzielnie jednej przyczyny. Jego znaczenie zależy od objawów, rodzaju oznaczenia, innych wyników i chorób współistniejących¹.

Najpierw warto sprawdzić, czy wynik porównano z właściwym zakresem referencyjnym oraz czy osoba zlecająca wie o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i hormonach. Nie należy samodzielnie odstawiać przyjmowanych preparatów przed badaniem. Dalsze postępowanie zależy od obrazu klinicznego i powinno zostać dobrane przez lekarza¹.

Badanie testosteronu — cena, POZ i Moje Zdrowie

Cena badania testosteronu zależy od laboratorium, miasta, punktu pobrań i sposobu zakupu, dlatego nie podajemy jednej kwoty jako aktualnej dla całej Polski. Bieżącą cenę można sprawdzić w cenniku Diagnostyki lub sprawdzić w cenniku ALAB. Trzeba zwrócić uwagę, czy oferta dotyczy testosteronu całkowitego, czy wolnego — są to odrębne oznaczenia.

Testosteron nie figuruje w aktualnym wykazie badań biochemicznych i immunochemicznych zlecanych w POZ, opublikowanym przez pacjent.gov.pl. Nie ma go również w podstawowym ani rozszerzonym zakresie programu Moje Zdrowie^3,4. Jest to wniosek z obecnie opublikowanych list, a nie stwierdzenie, że badanie nie może być finansowane w żadnej ścieżce opieki.

Jeśli są objawy lub wcześniejszy nieprawidłowy wynik, dostęp do badania w ramach NFZ najlepiej omówić z lekarzem, który wskaże właściwą ścieżkę diagnostyczną. Aktualne badania dostępne bezpośrednio w podstawowej opiece opisujemy w poradniku badania na NFZ w POZ, a zakres programu w artykule Moje Zdrowie — zakres badań.