Transaminaza GPT (ALT): co to za badanie i jakie są normy

Transaminaza GPT i ALT to dwa skróty tego samego badania krwi — aminotransferazy alaninowej, enzymu wykorzystywanego przede wszystkim w ocenie wątroby. GPT pochodzi od dawnej nazwy „transaminaza glutaminowo-pirogronianowa”, natomiast ALT (zapisywany także jako ALAT lub AlAT) od nazwy stosowanej obecnie. W oficjalnym wykazie badań NFZ oba skróty stoją obok siebie: „aminotransferaza alaninowa (ALT, GPT)”¹. Jeżeli więc na wyniku albo skierowaniu widnieje „GPT”, „ALT” lub „transaminaza GPT/ALT”, chodzi o jedno i to samo oznaczenie.

Najważniejsze informacje

GPT, ALT i ALAT oznaczają to samo badanie — aminotransferazę alaninową; różnica dotyczy wyłącznie zapisu¹.
Orientacyjna norma aktywności wynosi 5–40 U/l, ale rozstrzygające znaczenie ma zakres referencyjny podany przez laboratorium³.
Enzym występuje głównie w wątrobie i mięśniach, dlatego jego zwiększona aktywność we krwi wskazuje najczęściej na uszkodzenie komórek tych narządów².
Analogiczny starszy skrót istnieje dla drugiej aminotransferazy: GOT odpowiada AST (AspAT).
Pojedynczy podwyższony wynik nie jest rozpoznaniem choroby. Interpretacja należy do lekarza, który zna wywiad i pozostałe badania.

Transaminaza GPT / ALT: co to jest

Aminotransferaza alaninowa jest enzymem uczestniczącym w przemianach białek. Transaminaza to starsza, nadal używana nazwa aminotransferazy, a nie osobny parametr. W warunkach prawidłowych enzym działa wewnątrz komórek, przede wszystkim w wątrobie oraz w mięśniach, w tym w mięśniu sercowym. Do krwi przenika w większej ilości dopiero wtedy, gdy komórki ulegają uszkodzeniu — dlatego oznaczenie jego aktywności w surowicy służy głównie ocenie wątroby².

Wynik ALT podaje aktywność enzymu, najczęściej w jednostkach U/l. Nie mierzy on „wydolności wątroby” ani nie wskazuje jednej konkretnej choroby. Pokazuje, czy aktywność aminotransferazy alaninowej przekracza zakres referencyjny i wymaga oceny razem z pozostałymi wynikami.

Badanie ALT (GPT): kiedy lekarz je zleca

Badanie ALT pomaga sprawdzić, czy doszło do uszkodzenia komórek wątroby. Lekarz zleca je między innymi przy objawach lub innych wynikach sugerujących chorobę wątroby, podczas kontroli leczenia oraz w badaniach profilaktycznych².

Oznaczenie wykonuje się zwykle razem z AST i GGTP jako część panelu prób wątrobowych. Taki zestaw daje więcej informacji niż sam ALT, ponieważ poszczególne enzymy występują w różnych tkankach i mogą reagować inaczej na uszkodzenie komórek. Wynik nadal wymaga zestawienia z objawami, wywiadem i innymi badaniami.

Aminotransferaza alaninowa: skąd skróty GPT, ALT i ALAT

Ten sam enzym przez lata funkcjonował pod dwiema nazwami. Starsza — transaminaza glutaminowo-pirogronianowa — dała skrót GPT, który wciąż pojawia się na wydrukach z części laboratoriów i w starszych dokumentach. Nazwa obecna to aminotransferaza alaninowa, w skrócie ALT (od angielskiego alanine transaminase), po polsku zapisywana też jako ALAT lub AlAT. Oficjalny wykaz świadczeń NFZ podaje oba skróty łącznie: „aminotransferaza alaninowa (ALT, GPT)”¹.

Jeżeli więc cennik zawiera pozycję „badanie GPT”, a na wyniku widnieje „ALT”, nie są to dwa różne oznaczenia. Taka podwójna konwencja dotyczy również drugiej aminotransferazy: AST (AspAT) bywa opisywana starszym skrótem GOT, od nazwy „transaminaza glutaminowo-szczawiooctanowa”. Niezależnie od tego, którego zapisu używa laboratorium, rodzaj badania i sposób jego wykonania pozostają takie same.

Norma transaminazy GPT (ALT)

Orientacyjna norma aktywności ALT wynosi 5–40 U/l³. Zakresy referencyjne różnią się jednak między laboratoriami w zależności od stosowanej metody, dlatego wynik porównuje się zawsze z przedziałem wydrukowanym obok niego, a nie z tabelą z internetu.

Samo przekroczenie górnej granicy nie mówi jeszcze, co się dzieje. Znaczenie ma skala odchylenia, czas jego utrzymywania się oraz kontekst: objawy, przyjmowane leki i pozostałe oznaczenia. Te elementy ocenia lekarz, często zlecając powtórzenie badania po pewnym czasie.

Podwyższona transaminaza GPT: możliwe przyczyny

Zwiększona aktywność aminotransferaz towarzyszy wszystkim rodzajom zapalenia wątroby — wirusowemu, alkoholowemu i autoimmunologicznemu — a także uszkodzeniu wątroby przez substancje toksyczne dla tego narządu². Wynik mogą podnosić również niektóre leki, między innymi statyny, doustne środki antykoncepcyjne i leki przeciwnowotworowe³. Żadnego leku nie należy z tego powodu odstawiać samodzielnie — o wszystkich przyjmowanych preparatach wystarczy poinformować lekarza.

Przyczyna nie musi leżeć w wątrobie. Aminotransferazy występują także w mięśniach, więc ich aktywność rośnie przy uszkodzeniu tkanki mięśniowej, na przykład po urazie albo wyjątkowo intensywnym wysiłku². ALT jest przy tym wskaźnikiem bardziej swoistym dla wątroby niż AST, który występuje również w sercu, mięśniach szkieletowych, nerkach i mózgu³. Możliwe przyczyny odchyleń i to, jak lekarz porządkuje dalsze kroki, opisujemy szerzej w artykule o podwyższonym ALAT i AspAT.

Czy badanie ALT można zrobić na NFZ

Tak. Badanie ALT może bezpłatnie zlecić lekarz POZ, jeżeli uzna je za potrzebne ze względów medycznych. Aminotransferaza alaninowa znajduje się w wykazie badań biochemicznych dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej⁴. Badanie wykonuje laboratorium lub pracownia, z którą przychodnia ma umowę. Więcej zasad opisujemy w zestawieniu badań dostępnych na NFZ w POZ.

Badanie GPT (ALT): jak wygląda i jak się przygotować

Badanie GPT (ALT) polega na pobraniu niewielkiej ilości krwi z żyły. Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej zaleca, aby na pobranie zgłosić się rano, na czczo i po co najmniej 15 minutach odpoczynku. Przez 48 godzin przed badaniem należy unikać znacznego wysiłku fizycznego i alkoholu, ponieważ mogą wpływać na wyniki oznaczeń⁵.

Leków nie odstawia się samodzielnie. Informację o przyjmowanych preparatach należy przekazać personelowi laboratorium, a ewentualną zmianę ich stosowania wcześniej uzgodnić z lekarzem. Jeżeli ALT jest częścią większego zestawu, obowiązują zasady przygotowania dla wszystkich zleconych oznaczeń. Zbiera je checklista przygotowania do badania krwi.

Kiedy wynik omówić z lekarzem

Odchylenia wykryte w badaniach profilaktycznych omawia się zwykle na planowej wizycie. Pilny kontakt z lekarzem jest potrzebny wtedy, gdy nieprawidłowemu wynikowi towarzyszą nasilone objawy: żółte zabarwienie skóry lub białek oczu, bardzo ciemny mocz, silny ból brzucha albo uporczywe wymioty. W takiej sytuacji nie należy czekać na kolejne oznaczenie — diagnostykę objawów prowadzi lekarz.