Badanie INR (PT) — co to jest, norma i wynik

Badanie INR jest badaniem krwi, które pokazuje, jak szybko krzepnie osocze. INR to znormalizowany wynik czasu protrombinowego (PT), dzięki któremu wyniki badania INR z różnych laboratoriów można ze sobą porównywać². Najczęściej służy do kontroli leczenia przeciwkrzepliwego acenokumarolem lub warfaryną, a także do oceny krzepnięcia przed zabiegiem i przy chorobach wątroby¹. U osoby, która nie przyjmuje takich leków, INR wynosi orientacyjnie 0,85–1,15. U osoby leczonej docelowy zakres jest wyższy i ustala go lekarz.

Najważniejsze informacje

Czas protrombinowy ocenia zewnątrzpochodny układ krzepnięcia, czyli czynniki V, VII, X, protrombinę i fibrynogen. Nie zależy od liczby płytek krwi¹.
Do kontroli leczenia antagonistami witaminy K (acenokumarol, warfaryna) stosuje się wyłącznie INR¹.
Typowy zakres terapeutyczny przy takim leczeniu wynosi 2,0–3,0. U osób ze sztuczną zastawką serca bywa wyższy. Indywidualny cel wyznacza lekarz¹.
Do badania INR nie trzeba być na czczo, bo posiłek nie wpływa na wynik¹.
INR można zmierzyć w domu przenośnym aparatem z kropli krwi z palca. Aparat i paski wydaje się na zlecenie z dofinansowaniem NFZ tylko wybranym grupom pacjentów⁶.
Lekarz POZ może zlecić INR bezpłatnie, jeśli istnieją wskazania medyczne⁹.

Co to jest badanie INR i czas protrombinowy (PT)

Czas protrombinowy (PT) to czas, po którym osocze krzepnie w probówce po dodaniu odczynnika uruchamiającego zewnątrzpochodny układ krzepnięcia. Wynik zależy od czynników krzepnięcia V, VII i X oraz od protrombiny i fibrynogenu. Im dłuższy czas protrombinowy, tym słabsza skłonność krwi do krzepnięcia¹.

Laboratorium może podać wynik w sekundach, w procentach normy albo jako INR¹. Sam czas w sekundach w dużej mierze zależy od użytego odczynnika (tromboplastyny). Dlatego przelicza się go na międzynarodowy współczynnik znormalizowany, czyli INR (ang. international normalized ratio). Dzięki temu wynik z jednego laboratorium można zestawić z wynikiem z innego lub uzyskanym inną metodą^1,2. Na skierowaniu i wyniku badanie bywa opisane jako „PT”, „PT-INR”, „czas protrombinowy” albo „wskaźnik protrombinowy (INR)”. We wszystkich tych przypadkach chodzi o to samo oznaczenie.

Kiedy lekarz zleca badanie INR

Najczęstszym powodem badania INR jest kontrola leczenia antagonistami witaminy K, czyli acenokumarolem lub warfaryną. Oznaczenie czasu protrombinowego jest podstawowym badaniem monitorującym te leki¹. Stosuje się je między innymi:

po wszczepieniu sztucznej zastawki serca¹;
u osób z migotaniem przedsionków¹;
w zapobieganiu i leczeniu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, czyli zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej¹.

Poza kontrolą leczenia lekarz zleca INR:

przed zabiegiem lub operacją, przy której może dojść do krwawienia². U osób przyjmujących antagonistów witaminy K oznaczenie przed operacją jest konieczne¹;
przy chorobach wątroby, ponieważ to wątroba wytwarza czynniki krzepnięcia. INR często ocenia się razem z próbami wątrobowymi¹;
przy skłonności do krwawień, w diagnostyce wrodzonych i nabytych skaz krwotocznych¹.

Częstotliwość badań kontrolnych w czasie leczenia ustala lekarz². Według Medycyny Praktycznej u większości leczonych INR mierzy się co 2–4 tygodnie³.

INR — norma i zakres terapeutyczny

U osoby nieprzyjmującej leków przeciwkrzepliwych prawidłowy INR wynosi orientacyjnie 0,85–1,15, a czas protrombinowy 12–16 sekund. Laboratoria stosują różne odczynniki i aparaty, dlatego rozstrzyga norma wydrukowana obok wyniku¹.

Sytuacja	Wartość orientacyjna	Znaczenie
Osoba nieleczona — INR	0,85–1,15	zakres prawidłowy
Osoba nieleczona — czas protrombinowy	12–16 s	zakres prawidłowy
Leczenie acenokumarolem lub warfaryną	INR 2,0–3,0	typowy zakres terapeutyczny
Sztuczna zastawka serca	może być wyższy niż 2,0–3,0	zależy od rodzaju zastawki
Wynik powyżej 4,0–5,0	—	zwiększone ryzyko samoistnych krwawień

Źródło: ¹.

Zakres terapeutyczny z tabeli służy tylko orientacji. Docelowy INR dla konkretnej osoby wyznacza lekarz prowadzący leczenie, biorąc pod uwagę między innymi powód leczenia i rodzaj wszczepionej zastawki. Reakcja na lek jest indywidualna, dlatego dawkę dostosowuje lekarz we współpracy z pacjentem¹. Wynik trzeba odczytać względem celu zapisanego w dokumentacji, a nie względem normy dla osób nieleczonych.

Co oznacza wynik badania INR

Znaczenie wyniku zależy przede wszystkim od tego, czy badana osoba przyjmuje leki przeciwkrzepliwe.

U osoby nieleczonej INR powyżej normy wymaga wyjaśnienia. Każdy taki wynik należy zweryfikować¹. Wydłużenie czasu protrombinowego może wynikać między innymi z:

ciężkiego uszkodzenia wątroby;
niedoboru witaminy K;
wrodzonego niedoboru czynników krzepnięcia II, V, VII lub X;
zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC);
zatrucia pochodnymi kumaryny, na przykład trutką na gryzonie¹.

INR poniżej normy u osoby nieleczonej zwykle niewiele wnosi do diagnostyki. Skrócenie czasu protrombinowego zdarza się w stanach nadkrzepliwości, ale samo oznaczenie nie ma w nich większej wartości diagnostycznej¹. Prawidłowy INR nie wyklucza więc zakrzepicy.

U osoby leczonej antagonistą witaminy K liczy się to, czy wynik mieści się w zakresie ustalonym przez lekarza. Zbyt niski INR oznacza ryzyko groźnych zakrzepów, a zbyt wysoki ryzyko groźnego krwawienia². O zmianie dawki decyduje lekarz. Wyniku poza zakresem nie należy korygować samodzielnym pominięciem lub dołożeniem tabletki.

Sam INR nie wskazuje, dlaczego krzepnięcie jest zaburzone. Lekarz ocenia go razem z objawami, wywiadem i wynikami innych badań krwi².

Czy do badania INR trzeba być na czczo

Do badania INR nie trzeba być na czczo. Posiłek przed pobraniem nie wpływa na wynik. Nie należy natomiast zgłaszać się na badanie po nieprzespanej nocy ani bezpośrednio po forsownym wysiłku fizycznym¹.

Jeżeli na tym samym skierowaniu są inne oznaczenia, na przykład glukoza lub lipidogram, obowiązuje przygotowanie wymagane przez nie. Zasady opisuje artykuł o badaniu krwi na czczo. Przyjęcie leków w dniu badania ustala się z lekarzem¹.

Co wpływa na INR: leki, alkohol i witamina K

U osób leczonych antagonistami witaminy K na INR wpływają inne leki, alkohol i nagłe zmiany ilości witaminy K w diecie. Antagoniści witaminy K działają przez blokowanie tej witaminy. Dlatego nagła i znaczna zmiana jej spożycia, zarówno zwiększenie, jak i zmniejszenie, może wywołać znaczne i potencjalnie niebezpieczne wahania INR. Nie chodzi jednak o rezygnację z produktów zawierających witaminę K, lecz o unikanie dużych wahań jej spożycia⁴. Suplementy z witaminą K oraz dieta bardzo bogata w tę witaminę mogą obniżać INR².

Działanie leku i wartość INR zwiększają przede wszystkim alkohol i leki. Należy do nich większość leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych, także dostępnych bez recepty, w tym kwas acetylosalicylowy, a także antybiotyki⁴. Na wynik wpływają również inne choroby, stopień nawodnienia i pomyłki w przyjmowaniu leku. O przyjmowaniu antagonisty witaminy K należy informować każdego lekarza, zwłaszcza takiego, który nie zna historii leczenia⁴.

Przed pobraniem krwi warto poinformować personel o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach. Nie należy ich odstawiać na własną rękę. Szczegółowe zalecenia dotyczące diety i łączenia leków przekazuje lekarz prowadzący leczenie.

Badanie INR w domu — koagulometr i paski

INR można zmierzyć w domu przenośnym aparatem, zwanym koagulometrem, z kropli krwi pobranej z opuszki palca. Aparat przypomina glukometr kształtem i zasadą działania. Kroplę krwi nanosi się na pasek testowy umieszczony w urządzeniu³, a wynik pojawia się w niecałą minutę¹.

Domowy pomiar przydaje się szczególnie przy leczeniu przeciwkrzepliwym planowanym na bardzo długi czas. Korzystają z niego także osoby, u których łatwo dochodzi do przedawkowania lub niedostatecznego dawkowania leku³. Samokontrola nie zastępuje lekarza. Osoba prowadząca pomiary w domu przechodzi szkolenie, a wyniki omawia z lekarzem².

Czy paski do badania INR są refundowane

Aparat do pomiaru PT/INR i paski do niego są wyrobami medycznymi wydawanymi na zlecenie z dofinansowaniem NFZ, ale nie każdemu leczonemu. Paski przysługują w liczbie do 24 sztuk u dorosłych albo do 120 sztuk u dzieci do ukończenia 18. roku życia⁷. Prawo do nich mają osoby leczone antagonistami witaminy K, które wymagają regularnej kontroli INR i spełniają jeden z warunków:

nie ukończyły 18. roku życia;
mają sztuczną mechaniczną zastawkę serca;
mają migotanie przedsionków z umiarkowaną do ciężkiej stenozą mitralną;
mają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności⁶.

Przy kwalifikacji uwzględnia się, czy pacjent lub jego opiekun potrafi prowadzić samokontrolę w domu. Aparat przysługuje raz na 3 lata, a paski raz na 4 miesiące. Dzieci otrzymują je bez dopłaty, a dorośli pokrywają 10% limitu finansowania⁶.

Zlecenie na wyroby medyczne nie zawsze może wystawić lekarz POZ, ponieważ obowiązuje zasada specjalizacji. Z numerem zlecenia i numerem PESEL wyrób kupuje się w sklepie medycznym lub aptece, która ma umowę z NFZ⁸. Pozostałe osoby mogą kupić aparat i paski na własny koszt.

Badania INR i APTT — czym się różnią

INR i APTT oceniają różne fragmenty procesu krzepnięcia. Czas protrombinowy i INR odzwierciedlają zewnątrzpochodny układ krzepnięcia¹. APTT również wykrywa zaburzenia krzepnięcia, ale zależy od innych czynników krzepnięcia. Dlatego oba badania się uzupełniają i często wykonuje się je razem². W wykazie badań POZ występują obok siebie, razem z fibrynogenem, który mierzy ilość białka tworzącego skrzep⁹.

D-dimery odpowiadają na inne pytanie: nie mierzą czasu krzepnięcia, lecz są produktami rozpadu skrzepu. Prawidłowy INR ich nie zastępuje.

INR nie służy też do kontroli nowszych doustnych leków przeciwkrzepliwych. Nie wymagają one monitorowania leczenia w taki sposób jak warfaryna. Nie zarejestrowano ich jednak do stosowania po wszczepieniu sztucznej zastawki serca⁵.

Badanie INR na NFZ i prywatnie

Badanie INR jest bezpłatne, gdy zleci je lekarz POZ. Wskaźnik protrombinowy (INR) znajduje się w wykazie badań POZ razem z APTT i fibrynogenem. Lekarz zleca je na podstawie wskazań medycznych, a nie na żądanie pacjenta⁹. Zasady opisuje poradnik o badaniach na NFZ w POZ.

Prywatnie badanie PT/INR można wykonać bez skierowania w punkcie pobrań laboratorium. Cena zależy od laboratorium i miasta. Prywatny wynik warto przekazać lekarzowi prowadzącemu leczenie, bo bez znajomości celu terapeutycznego trudno go ocenić.

Co dalej

Jeśli INR jest podwyższony, a nie przyjmujesz leków przeciwkrzepliwych, omów wynik z lekarzem, który zlecił badanie. Taki wynik wymaga wyjaśnienia¹.
Jeśli jesteś w trakcie leczenia, zapisuj wyniki i porównuj je z zakresem ustalonym przez lekarza. Nie zmieniaj dawki samodzielnie.
Na każdej wizycie, także u dentysty, informuj, że przyjmujesz antagonistę witaminy K⁴.
Zbyt wysoki INR grozi krwawieniem: siniakami (wylewami podskórnymi), krwawieniem z nosa, z dróg moczowych lub przewodu pokarmowego, a nawet krwotokiem do mózgu⁵. Takie objawy wymagają pilnego kontaktu z lekarzem, niezależnie od ostatniego wyniku INR.